ଉଦ୍ଭିଦର ଔଷଧି ଗୁଣ

ଡକ୍ଟର ହରିହର ପଟ୍ଟନାୟକ

ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗ

ସୂଚନା

ପୃଥିବୀରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଔଷଧିଗୁଣ ଥିବା ଉଦ୍ଭିଦ ଅଛନ୍ତି । ବିଶେଷଭାବେ ଆମ ଦେଶର ଜଳବାୟୁ ଏପରି ଯେ, ବହୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଏଠାରେ ଭଲ ଭାବରେ ବଢ଼ନ୍ତି । ହିମାଳୟଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କେପ୍ କମୋରିନ୍‌ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଳବାୟୁ ଦେଖାଯାଏ । ସେହି ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଭିଦମାନ ଏଠାରେ ବଢ଼ନ୍ତି । ବର୍ଷସାରା ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ନାନା ସ୍ଥାନରୁ ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ । ସମସ୍ତଙ୍କର କିଛି ନା କିଛି ଔଷଧିଗୁଣ ଅଛି । ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ କେତେକ ବିଶିଷ୍ଟ ଉଦ୍ଭିଦଙ୍କର ଔଷଧିଗୁଣ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଇଛି । ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ଆଉ କେତେକ ଦରକାରୀ ଔଷଧି ମିଳୁଥିବା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରାଯାଉଛି । ପାଠକମାନଙ୍କର ଜାଣିବା ନିମନ୍ତେ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଔଷଧିଗୁଣ ଥିବା ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ସଙ୍ଗେ ପରିଚୟ କରାଇବାପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଇଛି । ଅନ୍ତତଃ ଏକଶହ ବା ତଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବାର ଇଚ୍ଛା ଅଛି ।

ପ୍ରଥମ ଭାଗରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ, ଆମ ଦେଶରେ ଦେଶୀୟ ଚିକିତ୍ସାପାଇଁ ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କରୁ ସିଧାସଳଖ ଔଷଧିମାନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ଏହାଦ୍ଵାରା ସୁଫଳ ମିଳିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପସର୍ଗ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଦେଶୀୟ ଔଷଧି ଓ ଦେଶୀୟ ପଥ୍ୟ ଖାଇ ରୋଗୀ ଆରୋଗ୍ୟ ହୁଏ । ଏଲୋପ୍ୟାଥିକ ଔଷଧପାଇଁ ଅନ୍ୟ ପଥ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ । ତେଣୁ ଆମେ ସବୁଦିନେ ଖାଉଥିବା ଓ ପିଲାଦିନରୁ ଖାଇଆସୁଥିବା ଖାଦ୍ୟ ବଦଳାଇବାକୁ ହୁଏ । ରୋଗରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆରୋଗ୍ୟ ଲାଭପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପଥ୍ୟର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି । ଆମେ ଯେହେତୁ ଦେଶୀୟ ପଥ୍ୟ ଖାଇବାରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ, ନୂଆ ପଥ୍ୟ ଖାଇ ଖାଦ୍ୟ ପ୍ରତି ଅରୁଚି ବଢ଼ାଇବା କାହିଁକି ? ତେଣୁ ଆମ ବାଡ଼ିବଗିଚା ବା ଆମ ଦେଶରେ ହେଉଥ‌ିବା ଗଛ, ଲତା, ଗୁଳ୍ମ ଆଦିମାନଙ୍କରୁ ଔଷଧି ସଂଗ୍ରହ କରି ସହଜରେ ନାନା ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ନିତାନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ ।

ବର୍ତ୍ତମାନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଭାରତର ‘‘ଗାଟ୍’’ ରାଜିନାମା ଫଳରେ ବିଦେଶରୁ ଆମଦାନୀ ହେଉଥ‌ିବା ଔଷଧର ଦାମ ବହୁତ ବଢ଼ିଯିବ ବୋଲି ନେତାମାନେ ଚେତାବନୀ ଦେଲେଣି । ତେଣୁ ଆମକୁ ଆମରି ନିଜସ୍ୱ ଔଷଧି ବୃକ୍ଷଲତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବାକୁ ହେବ । ଆମପରି ଦରିଦ୍ର ଦେଶ, ଯେଉଁଠାରେ କି ଶତକଡ଼ା ପଚିଶ ଭାଗରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ଲୋକେ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ସଢ଼ନ୍ତି, ସେଠାରେ ବିଦେଶୀ ଦୁର୍ମୂଲ୍ୟ ଔଷଧର ବ୍ୟବହାର ଓ ସେହି ଅନୁସାରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଥ୍ୟର ବ୍ୟବହାର ଛାଡ଼ି, ଆମକୁ ଦେଶୀ ଔଷଧ ଓ ପଥ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ହେବ । ଉଦାହରଣ ସ୍ଵରୂପ ‘‘ନିମ୍ବଗଛ’’ କଥା ବିଚାର କରାଯାଉ । ନିମ୍ବଗଛର ଛେଲି, ଚେର, ଡାଳ, ପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ସବୁ ଔଷଧରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । କେଉଁ କାଳରୁ ନିମ୍ବଗଛ ଦ୍ଵାରା ଆମେ ଉପକୃତ ହେଉଛୁ । ୧୯୫୯ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଜର୍ମାନ୍ କୀଟତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଡକ୍ଟର ସ୍କୁମୁଟରର ନିମ୍ବଗଛର ଉପକାରିତା ବିଷୟ ପ୍ରଚାର କଲେ । ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ସୁଦାନ ଦେଶରେ ପଙ୍ଗପାଳମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଗଛ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା । ପଙ୍ଗପାଳ ଦଳ ସବୁ ଗଛ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ । ସେମାନେ କିନ୍ତୁ ନିମ୍ବଗଛକୁ ଛୁଇଁଲେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ନିମ୍ବଗଛ ଉପରେ ଗବେଷଣା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ନିମ୍ବଗଛ ଆଉ କେବଳ ଭାରତ ବା ଏସୀୟ ଦେଶର ଗଛ ହୋଇ ନାହିଁ । ଏହା ଜର୍ମାନୀ, ବିଲାତ, ଆମେରିକା, ଜାପାନ ଆଦି ଦେଶମାନଙ୍କୁ ମାଡ଼ିଗଲାଣି । ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶମାନେ ଏହି ନିମ୍ବଗଛର ଔଷଧିଗୁଣ ଓ କୀଟମାରୀ ଗୁଣ ଉପରେ ଗବେଷଣା ଚଳାଇଛନ୍ତି । କୃଷି ଓ ନାନା ରୋଗ ଉପଶମପାଇଁ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ହେଲାଣି । ୧୯୯୨-୯୩ ମସିହାରେ ଭାରତର ବାଙ୍ଗାଲୋର ଠାରେ କେବଳ ନିମ୍ବଗଛର ଗୁଣ ଓ ସେ ବିଷୟରେ ଗବେଷଣାପାଇଁ ଏକ ବହୁଦେଶୀୟ ଆଲୋଚନା ସଭା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା । ଏହିପରି ଆମର ବହୁ ନିଜସ୍ଵ ଗଛ ଅଛି, ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି କିଛି ଜାଣିରଖିବା ଉଚିତ ।

ସୂଚୀ

ଈଶ୍ୱରୀ ମୂଳ

ବଂଶ – Aristolochiaceae

ବୈଷୟିକ ନାମ - Aristolochia Indica L

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ସଂସ୍କୃତ – ଈଶ୍ୱରୀମୂଳ

ଓଡ଼ିଆ - ଈଶ୍ୱରୀମୂଳ

ବଙ୍ଗଳା - ଈଶ୍ୱରୀମୂଳ

ତେଲୁଗୁ – ଗୁଟାଙ୍ଗାଦାରା

ହିନ୍ଦୀ – ଈଶ୍ୱରୀ

ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ସାଧାରଣ ଇଂରାଜୀ ନାମ ଓ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବା ବୈଷୟିକ ନାମରୁ ଆସିଛି ।

ବର୍ଣ୍ଣନା-ଏହା ଗୋଟିଏ ମହାଲତା । କାଣ୍ଡର ତଳ ଅଂଶ ଟାଣ । ଉପରକୁ ଲତାଟି ନରମ ଓ ମୂଳ ଅଂଶଟି କାଠୁଆ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନାନା ଆକାରର ଅଟେ । ପତ୍ର ସରୁ ଓ ରେଖାକାର ବା ଓଲଟ ଅଣ୍ଡାକୃତି ଅଟେ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଓ ପେନ୍ଥାରେ ଥାଏ । ରଙ୍ଗ ସବୁଜ-ଧଳା ଅଟେ । ଫୁଲ ପେନ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ପତ୍ର କକ୍ଷରେ ଥାଏ । ଫୁଲ ଫୁଟିଗଲେ ବାଇଗଣି ରଙ୍ଗର ହୁଏ । ଏହା ତୂରୀ ଆକାରର ଅଟେ । ଫଳ ୫ ସେ.ମି. ଲମ୍ବର ହୁଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବାଳିଆ । ଏହା ଛଅଟି କପାଟ (valve) ଦ୍ଵାରା ବିଭକ୍ତ।

ବିସ୍ତୃତି- ଭାରତର ସବୁ ଜାଗାରେ ଏହା ପ୍ରାୟ ଦେଖାଯାଏ । ପାହାଡ଼ର ତଳଭାଗରେ ଓ ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ମିଳେ । ଭାରତର ପୂର୍ବାଞ୍ଚଳ ଓ ଦକ୍ଷିଣାଞ୍ଚଳରେ ଏହା ବହୁ ପରିମାଣରେ ଦେଖାଯାଏ ।

ଔଷଧିଗୁଣ- ଶୁଖିଲା ଡାଳ ଓ ଚେରରୁ ଔଷଧି ମିଳିଥାଏ । ଏହି ଔଷଧି କମ୍ ପରିମାଣରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା କଥା । ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ସେବନ କଲେ ଏହା ହଜମକ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଟନିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର ମଧ୍ୟ କରାଯାଏ । ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନଙ୍କ ଋତୁସ୍ରାବ ଏହାଦ୍ଵାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ । ଔଷଧ ପରିମାଣ ଅଧିକ ହେଲେ ଖରାପ । ପରିମାଣ ଅଧିକ ହେଲେ ପାକନଳୀରେ ଅସହ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ ଏବଂ ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ବାନ୍ତି ହୁଏ । ଗର୍ଭବତୀ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ଗର୍ଭପାତ ମଧ୍ୟ ହୋଇପାରେ । ଗୁଦାରେ ମଧ୍ୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ । ତେଣୁ ଏହି ଔଷଧିର ପରିମାଣ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ ଠିକ୍ କରିବା ଉଚିତ ।

ଏହି ଔଷଧ ଏକ ଉତ୍ତେଜକ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଅତିମାତ୍ରାରେ ଜ୍ଵର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦିଆଯାଏ ଓ ସୁଫଳ ମିଳେ। ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦିଆଯାଏ ।

ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଗଛ- ଧୂମ୍ରପତ୍ର (ଓଡ଼ିଆ) ନାମକ ଆଉ ଏକ ଜାତିର ଗଛ ଅଛି । ତାହାର ବୈଷୟିକ ନାମ ହେଉଛି ଆରିଷ୍ଟୋଲୋକିଆ ବ୍ରାଡ଼ିଓଲାଟା (Aristolochia_Bractiolata_Lamb)-। ଏହାକୁ ସଂସ୍କୃତରେ ଧୂମ୍ରପତ୍ର ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି । ହିନ୍ଦୀରେ କିରାମର, ତେଲଗୁରେ ଓ କନ୍ନଡ଼ରେ କାଲାଗୁର୍କି କହନ୍ତି । ଏହା କୃଷ୍ଣକାର୍ପାସ ମୃତ୍ତିକା ଅଞ୍ଚଳରେ ହୁଏ । ଏଥିରେ କୃମି ଭଲ ହୁଏ । ଏହି ପତ୍ର ସିଝାଇ ସେହି ପାଣିରେ ପଚା ଘା’କୁ ଧୋଇଲେ ଘା’ ଭଲ ହୁଏ ।

ଉତୁରୁଡ଼ି

ବଂଶ – Asclepiadaccai (ଅର୍କବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Pergularia Daemia Chiore Syn.p.Extensa

N.E.Br., Daemia extensa R.Br.,

ଓଡ଼ିଆ – ଉତୁରୁଡ଼ି, ଉତ୍ତରାଳି

ହିନ୍ଦୀ - ଉତ୍ତାନ, ଉତ୍ତାରନି, ସୀଡ଼ୋଭୀନି

ସଂସ୍କୃତ – ଯୁଗଫଲା

ତେଲୁଗୁ – ଦୁସ୍ତୁପାଟିଗି

ବର୍ଣ୍ଣନା -       ଏହା ଏକ କ୍ଷୁପଜାତୀୟ ଲତା । ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରୟରେ ଏହା ବଢେ । ବର୍ଷାଋତୁରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ହୁଏ । କାଣ୍ଡ ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ ଲୋମଶ । ଏଥିରେ କ୍ଷୀର ଥାଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ୪-୬ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ । ଅଣ୍ଡାକାର ବା ଗୋଲାକାର । ପତ୍ର ତଳକୁ ତାମ୍ବୁଳାକାର ଦେଖାଯାଏ ।

ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଓ ପେନ୍ଥାରେ ଥାଏ । ଫୁଲ ଧଳାରଙ୍ଗର ଅଟେ । ଫଳ ଯୋଡ଼ି ଯୋଡ଼ି ହୋଇଥାଏ । ଏହା ୫-୮ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ । ଫଳ ଉପରେ କଣ୍ଟାର ଆବରଣ ଥାଏ ।

ବିସ୍ତୃତି- ଏହା ଭାରତର ସର୍ବତ୍ର ମିଳେ । ପ୍ରାୟ ୧୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚା ସ୍ଥାନ ଓ ସମତଳ ଭୂମିରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଅଗଛା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ।

ଔଷଧିଗୁଣ- ଗଛଟିର ଡାଳ, ଚେର, ପତ୍ର, ଫୁଲ ଆଦି ନାନା ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପିଲାଙ୍କ ତରଳ ଝାଡ଼ାରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ବାତରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବ୍ୟବହାର କଲେ ଭଲ ଫଳ ଦିଏ । ଜରାୟୁକୁ ସୁସ୍ଥ ରଖିବାରେ ଏହା ଟନିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ନାନା ପ୍ରସୂତି ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ଏହାର କ୍ଷୀରରେ ଥିବା ଉପକ୍ଷାର ନାନା ଔଷଧିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଜରାୟୁରୁ ଅତ୍ୟଧିକ ରକ୍ତସ୍ରାବ ଏହା ବନ୍ଦ କରେ । ଏହି ଉତୁରୁଡ଼ିରୁ ବାହାରୁଥିବା କ୍ଷୀର ‘ପିଟିଉଟ୍ରିନ୍’' (Pituitrin) ପରି କାମ କରେ । ‘‘ପୀୟୂଷ ଗ୍ରନ୍ଥି” (Pituitary Gland)ରୁ ବାହାରୁଥିବା ପଦାର୍ଥ ଶରୀରର ନାନା ବୃଦ୍ଧିପାଇଁ ଅତି ଆବଶ୍ୟକ ।

ତେଣୁ ଉତୁରୁଡ଼ି ଅତି ଉପକାରୀ ଲତା ଅଟେ ।

କଳାପର୍ଣ୍ଣି : (ଭାରତୀୟ ଜୁଲାପ)

ବଂଶ – Convolvulaceae (କଳମୀଶାଗ ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Oprculina turpethune (L.)

Silvo manso

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – କଳାପର୍ଣ୍ଣି

ସଂସ୍କୃତ – ତ୍ରିପଟୀ ବା କଳାପର୍ଣ୍ଣି

ବଙ୍ଗଳା – ଦୁଧିଆ କଳମୀ

ତେଲୁଗୁ – ଟେଲ୍ଲାଟିଗାଡ଼ା

ହିନ୍ଦୀ – ନିଶୋଥ, ପିଥୋରି ।

ବୈଜ୍ଞାନିକ ବା ବୈଷୟିକ ନାମ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା-ଏହା ଗୋଟିଏ ଗୁଡ଼ାଇ ହୋଇ ମାଡ଼ିଥିବା ଲତା । ଏହା କ୍ଷୁପ ଜାତୀୟ ଅଟେ । ଏଥ‌ିରେ କ୍ଷୀର ଅଛି । ଚେର ଲମ୍ବା । କାଣ୍ଡ ଶାଖାଯୁକ୍ତ ଓ ମାଂସଳ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ୪-୧୦ ସେ.ମି. ଲମ୍ବା ଓ ୧.୫ରୁ ୭ ସେ.ମି. ଚଉଡ଼ା । ଆକାର ଅଣ୍ଡାକାର ବା ହୃଦୟାକାର ଅଟେ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଧଳାରଙ୍ଗର ଅଟନ୍ତି । ଏହା ୪.୫ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ଓ କାହାଳୀ ଆକାରର ଅଟେ । ପୁଷ୍ପଗୁଚ୍ଛରେ ଅଳ୍ପ ଫୁଲ ଥାଏ । ଫୁଲର ବୃତି ୨ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ଅଟେ । ଫଳ ହେଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ବୃତିର ବୃଦ୍ଧି ଘଟେ ଏବଂ ଏହା ଫଳକୁ ଘୋଡ଼ାଇ ରଖେ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ସର୍ବତ୍ର ହୁଏ । ଏହା ପ୍ରାୟ ୧୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଉଥ‌ିବାରୁ ଏହାକୁ ବଗିଚାରେ ମଧ୍ୟ ଲଗାଯାଏ ।

ଔଷଧିଗୁଣ- ଧଳାରଙ୍ଗର ଫୁଲ ଫୁଟୁଥିବା ଗଛର ଚେରରୁ ଔଷଧି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଚେର ବକଳାରେ ହିଁ ଔଷଧ ଗୁଣ ବେଶୀ ଥାଏ ।

ଏହି ଚେରର ବକଳରେ ‘‘ଟରପେଥିନ୍’’ ଥାଏ । ଏହା ଜୁଲାପ (Julap) ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ-। କୋଷ୍ଠ-କାଠିନ୍ୟରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଶୁଖିଲା ଚେରକୁ ଗୁଣ୍ଡ କରି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । କେବଳ ଚେରକୁ ଗୁଣ୍ଡ କରି ଖାଇଲେ ଭଲ ଫଳ ମିଳେ। ବଜାରରେ ମିଳୁଥିବା ‘‘ଟରପେଥ’’ରେ ଚେର ସହିତ କାଣ୍ଡ ଓ ପତ୍ରର ଗୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ମିଶ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ବିଶେଷ ଫଳପ୍ରଦ ହୁଏ ନାହିଁ-। ତେଣୁ କେବଳ ଚେରକୁ ଶୁଖାଇ ଗୁଣ୍ଡ କରି ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ହେବ ।

ହରମଲ୍‌

ବଂଶ – Rutaceae ( (ଲେମ୍ବୁଜାତୀୟ)

ବୈଷୟିକ ନାମ - Peganum harmala L.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – ‘‘ହରମଲ୍‌’’

ସଂସ୍କୃତ – ‘‘ହରମଲ୍‌’’

ହିନ୍ଦୀ – ଗନ୍ଧ୍ୟ, ହରମଲ୍‌

ତେଲୁଗୁ – ସୀମା ଗୋରନ୍ତି

ଇଂରାଜୀ – Wild Rue

ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ଭାରତୀୟ ନାମରୁ ହୋଇଅଛି ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ଗଛଟି ଗୁଳ୍ମଜାତୀୟ । ପ୍ରାୟ ୩୦-୯୦ ସେ.ମି. ଉଚ୍ଚ ହୁଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଯୌଗିକ ଓ ୫-୭ ଟି ଉପପତ୍ର ଥାଏ । ଫୁଲ ଧଳାରଙ୍ଗର ଏବଂ ୨-୩ ସେ.ମି. ବ୍ୟାସର ଅଟେ । ଫଳ ସଂପୁଟ ବା କ୍ୟାପ୍‌ସୁଲ ଜାତୀୟ ଅଟେ ।

ବିସ୍ତୃତି- ଉତ୍ତର ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମାଞ୍ଚଳ ଭାରତରେ ଦେଖାଯାଏ । ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟର ଶୁଷ୍କ ପାର୍ବତ୍ୟାଞ୍ଚଳରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ।

ଔଷଧ ଓ ଔଷଧିଗୁଣ- ଏହି ଗଛର ଶୁଖିଲା ମଞ୍ଜିରୁ ହରମଲ୍ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ମଞ୍ଜିରେ ଏକ ଉପକ୍ଷାର ଥାଏ । ତାହା ଶ୍ଵାସ ରୋଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ହିଷ୍ଟିରିଆ, ବାତରୋଗ, ପେଟର ଯନ୍ତ୍ରଣା, କାମଳ ଆଦି ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ଜରାୟୁର ନାନା ପ୍ରକାର ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ଏହା ସମୟ ସମୟରେ ନିଶା ଭାବରେ ଓ ହଜମି ଔଷଧ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ଏଥିରୁ ହାରମାଲିନ୍, ୟାଗେଇନ୍ ଓ ହାରିମିନ୍ ଉପକ୍ଷାରମାନ ବାହାରେ । ଏହି ଉପକ୍ଷାର ମସ୍ତିଷ୍କର ସ୍ନାୟୁକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ । ଅଧ‌ିକ ପରିମାଣରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ସ୍ନାୟବିକ ଅବମନନ ସୃଷ୍ଟି କରେ । ତେଣୁ ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ବ୍ୟବହାର ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହା ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ବିଷମୟ ଫଳ ହୁଏ ।

ଏହାର ବୀଜାଣୁ ନିରୋଧକ ଶକ୍ତି ଅଛି ବୋଲି ଜଣାଯାଇଛି । ମ୍ୟାଲେରିଆ ରୋଗରେ ଏହାର ପ୍ରୟୋଗ କରାଯାଇଛି । ଫଳ ବିଶେଷ ଆଶାଜନକ ହୋଇପାରି ନାହିଁ ।

ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର- ଏହାର ମଞ୍ଜିରୁ ଏକ ପ୍ରକାର ଲାଲ ରଙ୍ଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଚେରକୁ ଶୁଖାଇ ଏହି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ସୋରିଷ ତେଲରେ ମିଶାଇ ବ୍ୟବହାର କଲେ ଉକୁଣି ଦୂର ହୁଏ । ଏହି ଗଛ ଘରେ ଥିଲେ ମଶାମାନଙ୍କ ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ ବୋଲି ଅନେକେ କହନ୍ତି । ଏହା ପରୀକ୍ଷା ସାପେକ୍ଷ ।

କଟୁକୀ

ବଂଶ – scrophuliaraceae

ବୈଷୟିକ ନାମ – Picrorhiza Kurroa Royle ex Benth

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – କଟୁକୀ

ହିନ୍ଦୀ – କୁଟ୍‌କୀ, କୁରୁ

ବଙ୍ଗଳା – କଟକୀ

ସଂସ୍କୃତ – କଟୁକା

ତେଲୁଗୁ – କାଟୁକୁ ରୋନି

ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ‘‘ପିକୋରାଇଜା’’; ଏହାର ବୈଷୟିକ ନାମ ବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ଏହା ଗୋଟିଏ ଛୋଟ କ୍ଷୁପଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ । ଏକବାର୍ଷିକ ବା ବହୁବାର୍ଷିକ ଅଟେ । ପତ୍ରର ଆକାର ଚମସାକାର । ପତ୍ରର ଲମ୍ବା ୫-୧୦ ସେ.ମି. ଅଟେ । ଏହାର କାଣ୍ଡ ରୂପାନ୍ତରିତ । ଧାବକ କନ୍ଦ ଜାତୀୟ ଅଟେ । ଏହି ଧାବକ କାଣ୍ଡ ୧୫-୨୫ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ଏବଂ କାଷ୍ଠଯୁକ୍ତ । ଗଣ୍ଠିମାନଙ୍କରୁ ବାୟବୀୟ କାଣ୍ଡ ବାହାରେ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ । ସ୍ତବକ ଶୁକୀଜାତୀୟ ଅଟେ । ଏହି ସ୍ତବକ ବାୟବୀୟ ପତ୍ର ନ ଥିବା କାଣ୍ଡରୁ ମାଟି ତଳୁ ବାହାରେ । ମାଟି ତଳେ ଥ‌ିବା ଧାବକ କନ୍ଦରେ (କାଣ୍ଡ) ଶଳ୍କ ପତ୍ର ଥାଏ ।

ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଫୁଲ ଦେଖାଯାଏ । କେତେକ ଫୁଲର ପୁଷ୍ପଦଣ୍ଡ ଲମ୍ବା ଓ ଆଉ କେତେକର ପୁଷ୍ପଦଣ୍ଡ ଛୋଟ ଛୋଟ ହୋଇଥାଏ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ୧.୩ ସେ.ମି. ଲମ୍ବା ଅଟେ ।

ବିସ୍ତୃତି- ଏହା ସାଧାରଣତଃ ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ମିଳେ । ପ୍ରାୟ ୩,୦୦୦ ରୁ ୪,୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳ କାଶ୍ମୀରରୁ ସିକିମ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଏ । ସମତଳ ଭୂମିରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।

ଔଷଧିଗୁଣ- ଶୁଖିଲା ଧାବକ କନ୍ଦରୁ ଔଷଧି ହୁଏ । ପିତ୍ତ କ୍ଷରଣରେ ଏହା ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଜେନ୍‌ସିଆନ୍ ନାମକ ଆଉ ଏକ ଗଛରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାରର ଔଷଧ ମିଳେ । ଏହି ଜେନ୍‌ସିଆନର ଓଡ଼ିଆ ନାମ ହେଉଛି ନୀଳକଣ୍ଠ ବା କୁଟକୀ । ଏହା କ୍ଷୁଧା ବୃଦ୍ଧି କରେ ଏବଂ ଜଠରୀୟ କ୍ଷରଣ ବୃଦ୍ଧିକରି ପାକଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ । ଜଳଉଦରୀ ରୋଗରେ ଏହା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଏହାର ବୀଜାଣୁ ନିରୋଧ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ପ୍ରମାଣିତ ହୋଇଛି । ଭାରତରେ ହାରାହାରି ବର୍ଷକୁ ୪୦ କ୍ଵିଣ୍ଟାଲ୍ କଟୁକୀ ବା ପିକୋରାଇଜା ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ପ୍ରାୟ ୩,୦୦୦ ରୁ ୪,୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଚାଷ କରାଯାଏ । ଏହି ଗଛ ଅତି ଉପକାରୀ ଓ ଜେନ୍‌ସିଆନ୍ ବା ନୀଳକଣ୍ଠ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

 

ନୀଳକଣ୍ଠ ବା ଜେନ୍‌ସିଆନ୍‌

ବଂଶ - Gentianaceae

ବୈଷୟିକ ନାମ – Gentiana Kurroo Royle

ଭାରତୀୟ ନାମ-

ଓଡ଼ିଆ – ନୀଳକଣ୍ଠ

ହନ୍ଦୀ – କମଲ ଫୁଲ, ନୀଳକଣ୍ଠ, କୁଟକୀ

ବଙ୍ଗଳା - କାରୁ, କୁଟକୀ

ସଂସ୍କୃତ – କମଲ, ନୀଳକଣ୍ଠ

ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ବୈଷୟିକ ବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ବହୁବାର୍ଷିକ କ୍ଷୁପ ଜାତୀୟ ଅଟେ । ୧୦-୩୦ ସେ.ମି. ଉଚ୍ଚା ହୁଏ । ଏହାର ପାର୍ଶ୍ଵାରୋହୀ କାଣ୍ଡ ଦେଖାଯାଏ । ମୂଳଟି ମୋଟା । ଗଛର ତଳ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବା ଓ ଏକତ୍ର ଥାଆନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ୭-୧୩ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ଓ ଉପର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସରୁ ଓ ଲମ୍ବା । ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଣ୍ଠିରେ ଦୁଇଟି କରି ଥାଆନ୍ତି । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ନୀଳରଙ୍ଗର ଓ ତାହା ଦେହରେ ଧଳା ଦାଗ ଥାଏ । ଏଗୁଡ଼ିକ ୪-୫ ସେ.ମି. ଲମ୍ବା ଏବଂ ଏହାର ବ୍ୟାସ ପ୍ରାୟ ୨ ସେ.ମି. ଅଟେ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟା ଗୋଟା ହୋଇଥା’ନ୍ତି ବା ଏକତ୍ର ଏକ ଗୁଚ୍ଛରେ ଥା’ନ୍ତି । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ୨ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ।

ବିସ୍ତୃତି- ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଉଚ୍ଚା ଜାଗାରେ ହୁଏ । ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରାୟ ୧,୫୦୦ ରୁ ୩,୫୦୦ ଉଚ୍ଚାରେ ଏହା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । କାଶ୍ମୀର ଓ ତା’ପାଖରେ ଥିବା ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କରେ ନୀଳକଣ୍ଠ ଗଛ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମିଳେ । ସମତଳ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ ।

ଔଷଧିଗୁଣ- ଶୁଖିଲା ଧାବକ କନ୍ଦଜାତୀୟ କାଣ୍ଡଟିରୁ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଏହି ଜେନ୍‌ସିଆନ୍ ଔଷଧ କ୍ଷୁଧାବର୍ଦ୍ଧକ ଅଟେ । ପାକରସର କ୍ଷରଣକୁ ଏହା ତ୍ୱରାନ୍ଵିତ କରେ । ଏହା ବହୁ ଟନିକ୍‌ରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏକ ସୁଗନ୍ଧି ଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ ସମସ୍ତେ ଭଲପାଆନ୍ତି । ଅଧିକ ମାତ୍ରାରେ ଖାଇଲେ ତରଳଝାଡ଼ା ହେବାର ସମ୍ଭାବନା ଅଛି ।

ଅନ୍ୟ ଜାତି- ହଳଦିଆ ଜେନ୍‌ସିଆନ୍ (Yellow Gentian) Gentiana Lutea L ଗୋଟିଏ ବିଦେଶୀ ଗଛ । ଏହା ବହୁ ପରିମାଣରେ ବିଦେଶରୁ ଭାରତକୁ ଆମଦାନି ହୁଏ । ଔଷଧିଗୁଣ ଏହାର ଅଧିକ । ଏହାର ଚାଷ ମଧ୍ୟ ୩,୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚରେ କରିହେବ । ହିମାଳୟର ୩,୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଏହି ଗଛର ଚାଷ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ।

ଆଉ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ନୀଳକଣ୍ଠ ବା ଜେନ୍‌ସିଆନ୍ ହିମାଳୟରେ ମଧ୍ୟ ବଣୁଆ ଗଛ ଭାବରେ ବଢ଼େ । ଆଗରୁ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଥିବା କଟୁକୀ (Picorrhiza) ମଧ୍ୟ ହଳଦିଆ ଜେନ୍‌ସିଆନ୍ ବଦଳରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । .

ଯାଷ୍ଟିମଧୁ

ବଂଶ – Papilionaceae ବା ଶିମ୍ବିବଂଶ

ବୈଷୟିକ ନାମ – Glycyrrhiza glabara L.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ମୂଲ୍ଲାଟି, ମୂଲେଥି

ଓଡ଼ିଆ – ଯାଷ୍ଟିମଧୁ

ବଙ୍ଗଳା – ଯାଷ୍ଟିମଧୁ

ସଂସ୍କୃତ – ମଧୁଯଷ୍ଟି

ତେଲୁଗୁ - ୟଷ୍ଟି ମଧୁକମ୍‌

ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ‘‘ଲିକ୍ୟୁଓରାଇମ୍‌’’ । ଅନେକ ସମୟରେ କାଇଁଚଗୁଞ୍ଜ ବା ରୁଞ୍ଜ (Abrus Precatorius L)ରୁ ମିଳୁଥିବା ‘‘ଭାରତୀୟ ଲିକ୍ୟୁଓରାଇସ୍‌କ୍’’କୁ ଏହି ‘‘ଲିକ୍ୟୁଓରାଇସ୍‌’’ ବୋଲି ଅନେକେ ଭୁଲ୍‌ରେ କହନ୍ତି । ଦୁଇଟିର ଗଛ ଅଲଗା । ଭାରତୀୟ ଲ୍ୟୁକୋରାଇସ୍‌ ଗୁଞ୍ଜ ବା ରୁଞ୍ଜ ଗଛରୁ ମିଳେ । ତେବେ ଦୁଇଟିଯାକର ବଂଶ ଏକା ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ଏହା ଗୋଟିଏ ସିଧାଭାବେ ବଢୁଥ‌ିବା କ୍ଷୁପ ବା ଛୋଟ ଗୁଳ୍ମଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଟେ । ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୧.୫ ମିଟର ଅଟେ । ପତ୍ର ଯୌଗିକ ଏବଂ ଉପପତ୍ର ପ୍ରାୟ ୪-୭ ଯୋଡ଼ା ଥାଏ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ସାମାନ୍ୟ ବାଇଗଣି ବା ପାଟଳ ରଙ୍ଗର ଅଟେ । ଏହି ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଏବଂ ଶୁକୀଜାତୀୟ ସ୍ତବକରେ ଥାଆନ୍ତି । ସ୍ତବକର ଲମ୍ବା ପତ୍ରର ଲମ୍ବା ସଙ୍ଗେ ସମାନ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ୧-୩ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଚେପ୍‌ଟା ଓ ଏହା ଉପରେ ଛୋଟ ଛୋଟ କଣ୍ଟା ଥାଏ । ମୂଳରୁ ବହୁ ଶାଖାମୂଳ ବାହାରେ । ମୂଳକୁ ଲାଗିଥିବା କେତେକ ଶାଖାୟିତ କାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ମାଟି ତଳେ ରହିଥାଆନ୍ତି ।

ବିସ୍ତୃତି- ଏହା କାଶ୍ମୀରର ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳରେ ହୁଏ । ଆଜିକାଲି ଏହା କାଶ୍ମୀର, ଡେରାଡୁନ୍ ଓ ଦିଲ୍ଲୀରେ ମଧ୍ୟ ଚାଷ କରାଯାଉଛି ।

ଔଷଧୀୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଏହାର ମୂଳ ଓ ମୂଳ ନିକଟସ୍ଥ ଭୂତଳ କାଣ୍ଡ ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଯାଷ୍ଟିମଧୁ କଫ, ବ୍ରୋନ୍‌କାଇଟିସ୍, ଗଳା ଭିତର ଖସ୍ ଖସ୍ ଆଦି ରୋଗମାନଙ୍କରେ ଅବ୍ୟର୍ଥ ଔଷଧଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । କଫ କିମ୍ବା ଗଳା ଖସ୍ ଖସ୍ ରୋଗରେ ଖଣ୍ଡେ ଯାଷ୍ଟିମଧୁ ଚୋବାଇ ଚୋବାଇ ଖାଇଲେ ବା ପାଟିରେ ଜାକିରଖିଲେ ସୁଫଳ ଦିଏ । ଅପସ୍ମାର ରୋଗ ଓ ପେଟର ନାନା ପ୍ରକାର ବ୍ୟଥାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ଯାଷ୍ଟିମଧୁ ପରିସ୍ରା ଅଧିକ କରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହି ଗୁଣ ବ୍ୟତୀତ ଏହାର ଜୀବାଣୁ-ବିରୋଧୀ ଓ ବୀଜାଣୁ (bacteria) ବିରୋଧୀ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି ।

ଏହାର ମିଠାଗୁଣ ଥିବାରୁ ଏହା ନାନା ଶିରପ୍‌ରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ନାନା ଔଷଧର ତିକ୍ତ ଗୁଣ କାଟିବା ପାଇଁ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ତେଣୁ ଅନେକ ପିତା ଔଷଧରେ ଏହାକୁ ମିଶାଇ ମୁଖରୋଚକ କରାଯାଏ । ଜଠରରେ ହୋଇଥିବା ଘା' ବା ଗ୍ରହଣୀ (Duedenem)ରେ ହୋଇଥିବା ଘା’ ଏହା ଭଲ କରେ । ଯାଷ୍ଟିମଧୁ ଗୁଣ୍ଡକୁ ଘିଅରେ ମିଶାଇ କଟାଘା’ରେ ଲଗାଇଲେ ତାହା ଶୀଘ୍ର ଭଲ ହୋଇଯାଏ ।

ଯାଷ୍ଟିମଧୁର ପତ୍ରକୁ ବାଟି ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇଲେ ମଥାଧରା ଆଦି ରୋଗ ଦୂର ହୁଏ ।

ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର - ଏଥିରୁ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡେ ପାନ ସହିତ ଖାଇଲେ ମୁଖଗହ୍ଵର ପରିଷ୍କାର ରହେ ।

କାଶ୍ମୀର, ପଞ୍ଜାବ, ହିମାଚଳ ପ୍ରଦେଶ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ ଓ ମାନ୍ଦ୍ରାଜ ପ୍ରଦେଶରେ ଏହା ସୁବିଧାରେ ଚାଷ କରାଯାଏ । ସ୍ପେନ୍ ଓ ଇଟାଲୀରେ ଧାନଜମିରେ ଏହି ଗଛ ଅଗଛା ଭାବେ ବଢ଼େ ।

ଭାରତରେ ପ୍ରାୟ ୪,୦୦୦ କ୍ୱିଣ୍ଟାଲ୍ ଯାଷ୍ଟିମଧୁର ବାର୍ଷିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି । ତେଣୁ ଏହା ଗୋଟିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦରକାରୀ ଅର୍ଥକାରୀ ଫସଲ ।

ତିଳପୁଷ୍ପ

ବଂଶ – Laliatae ( ତୁଳସୀ ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ –Ocimum Kilimandscharicum

ଭାରତୀୟ ନାମ -

ହିନ୍ଦୀ – ତିଲ୍‌ପୁଷ୍ପୀ

ଓଡ଼ିଆ -       ତିଳପୁଷ୍ପ

ବଙ୍ଗଳା – ତିଲ୍‌ପୁଷ୍ପ

ସଂସ୍କୃତ – ତିଲ୍‌ପୁଷ୍ପୀ

ଏହାର ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ବା ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଏହାର ଫୁଲ ରାଶି ବା ତିଳଫୁଲ ପରି ହୋଇଥିବାରୁ ନାମକରଣ ଏପରି ହୋଇଅଛି।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ଦ୍ୱିବାର୍ଷିକ ବା ବହୁବାର୍ଷିକ ଅଟେ । ଉଭିଦ କ୍ଷୁପ ଜାତୀୟ ଅଟେ । ଉଚ୍ଚତା ୧.୨ ମିଟର ଅଟେ । ତଳେ ଥିବା ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଡେମ୍ଫ ଲମ୍ବା, ଲୋମଯୁକ୍ତ ଓ ଅଣ୍ଡାକାର ଅଟେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ୧୫-୩୦ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ହୁଏ । ଉପରର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଡେମ୍ଫବିହୀନ ଓ ଉପରକୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ଆକାରର ହୋଇଥାଏ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଅସୀମ ସ୍ତବକରେ ଥାଏ । ଲମ୍ବ ୫-୮ ସେ.ମି. ଅଟେ-। ଏହା ଘଣ୍ଟାକାରର ଓ ପାଖୁଡ଼ାଗୁଡ଼ିକ ଲୋମଶ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଗୋଲାକାର ଅଟେ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହା ଭାରତର ନିଜସ୍ଵ ଗଛ ନୁହେଁ । ବିଦେଶରୁ ଆସିଛି । ସାଧାରଣତଃ ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ପାହାଡ଼ିଆ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ଏହାର ଚାଷ କରାଯାଏ । କାଶ୍ମୀର, ଦାର୍ଜିଲିଂ, ନୀଳଗିରି ଆଦି ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଚାଷ କରାଯାଏ । ଏହି ଗଛ ଆଜିକାଲି ଆମ ଦେଶରେ ଅଗଛା ଭାବେ ମଧ୍ୟ ବଢ଼ିଲାଣି ।

ଔଷଧଗୁଣ - ଶୁଖିଲା ପତ୍ରରୁ ଔଷଧ କରାଯାଏ । ପତ୍ର ତୋଳିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଶୀଘ୍ର ୬୦ ସେ.ଗ୍ରେଡ଼ି. ଉତ୍ତାପରେ ଏହାକୁ ଶୁଖାଯାଏ ।

ଏହାର ପ୍ରଧାନ ବ୍ୟବହାର ହୃଦ୍‌ରୋଗରେ ହୁଏ । ଏହା ପେଶୀତନ୍ତୁର ଉଦ୍ଦୀପନା ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଏ । ତେଣୁ ଏହା ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବଢ଼ାଇଦିଏ । ହୃଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରକ୍ରିୟା ବନ୍ଦ ହେବା ସମୟରେ ଏହା ତାହାକୁ ସକ୍ରିୟ କରାଏ । ତେଣୁ ଏହା ହୃଦ୍ଵଯନ୍ତ୍ର କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ କରାଇଦିଏ ନାହିଁ । ହୃଦ୍‌ଧମନୀକୁ ଏହା ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ କରାଏ । ଏହା ଫଳରେ ହୃଦ୍‌ଯନ୍ତ୍ରର ପୁଷ୍ଟିସାଧନ ହୁଏ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ବନ୍ଦ ହୋଇ ଶୋଥ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ତିଳପୁଷ୍ପୀର ପତ୍ର ତାହା କରାଇଦିଏ ନାହିଁ ।

ଏହା ବୃକ୍କ (Kidney)କୁ ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ ବଢ଼ାଇଦିଏ ଓ ଭଲ ପରିସ୍ରା ହୁଏ । ତେଣୁ ବୃକ୍କକୁ ଏହା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ କରାଏ ।

ତିଳପୁଷ୍ପୀର ମଲମ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ଲଗାଇଲେ କଟା ଘା’ ଓ ପୋଡ଼ା ଘା’ ଭଲ ହୁଏ । ସମୟ ସମୟରେ ଏହାର କିଛି ବିଷାକ୍ତ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଥାଏ । ତେଣୁ ଏହା ମୁଣ୍ଡବ୍ୟଥା ଆଦି କରାଏ । ସେଥ୍ୟପ୍ରତି ସାବଧାନ ହେବାକୁ ହେବ ।

ଅନ୍ୟ ଜାତି - ଡି. ଡିଜିଟାଲିସ୍ ଲାନାଟା Ehrl (Wooly Fox-glove) ବଣମାନଙ୍କରେ ହୁଏ ଓ କାଶ୍ମୀରରେ ଚାଷ କରାଯାଏ । ଏହାର ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ, ଲୋମଶ ଓ ହଳଦିଆ ବା ବାଇଗଣି ରଙ୍ଗର ହୁଏ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଔଷଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହାର ତିଳପୁଷ୍ପୀରେ ଥିବା ବିଷାକ୍ତ ଗୁଣ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଏହାର ଆଦର ଏବେ ବଢ଼ିଛି ।

ବାର୍ଷିକ ପ୍ରାୟ ୩୦ କ୍ଵିଣ୍ଟାଲ୍ ତିଳପୁଷ୍ପୀ ଔଷଧ ଭାରତରେ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଜଣାଯାଇଛି ।

ଅଳେଇଚ

ବଂଶ - Ziggiberaceae (Zingiberaceae) ଅଦାବଂଶ

ବୈଷୟିକ ନାମ – Electtaria cardamonum (L) Maton

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ଇଲାଚି

ସଂସ୍କୃତ – ଇଲା, ଉଗ୍‌କୁଞ୍ଚିବା

ଓଡ଼ିଆ – ବଡ଼ ଅଳେଇଚ

ବଙ୍ଗଳା – ଇଲାଚି

ତେଲୁଗୁ – ଇଲାକି

ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ଗୋଟିଏ ବହୁବାର୍ଷିକ କ୍ଷୁପଜାତୀୟ ଗଛ । ଭୂତଳ ଧାବକକାଣ୍ଡ ଶାଖାୟିତ । କେତେକ ଶାଖା ଗଣ୍ଠିରୁ ମାଟି ଉପରକୁ ବାହାରିଥାଏ । ମାଟି ଉପରକୁ ଉଠିଥିବା କାଣ୍ଡଗୁଡ଼ିକର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୩ ମିଟର ହୁଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସରଳ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ । ଏଗୁଡ଼ିକର ଲମ୍ବା ୩୦-୯୦ ସେ.ମି. ହେବ । ଏହି ପତ୍ର ସରୁ ଓ ବର୍ଚ୍ଛାକାର ଅଟେ । ଏହାର ମଧ୍ୟ ଶିରାଟି ମୋଟା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ । ଶାଖା ଶିରା ସବୁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ । ପତ୍ରଧାର ସରଳ । ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ । ପୁଷ୍ପଦଣ୍ଡ ଧାବକ କାଣ୍ଡରୁ ବାହାରି ମାଟି ଉପରେ ଥାଏ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ୪ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ, ଧଳା କିମ୍ବା ଫିକା ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ଅଟନ୍ତି । ପୁଷ୍ପ ସ୍ତବକଟି ୩୦-୯୦ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ । ଫଳଟି ୧.୫ ସେ.ମି. ଲମ୍ବା । ତିନିକୋଣିଆ ଏବଂ ଏଥିରେ ବହୁତ ମଞ୍ଜି ଥାଏ । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ଧୂସର କଳା ରଙ୍ଗର ଅଟନ୍ତି । ଗଛର ଆକାର ଜଳବାୟୁ ଓ ମୃତ୍ତିକା ଭେଦରେ ଛୋଟ ବା ବଡ଼ ହୁଏ । ଫଳ ଓ ମଞ୍ଜିର ଆକାର ପ୍ରାୟ ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ଗଛର ଏକାପରି ।

ବିସ୍ତୃତି - ବଣୁଆଗଛ ଭାବରେ ଏହା ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ପାହାଡ଼ିଆ ଓ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ହୁଏ । ମହୀଶୂର (କର୍ଣ୍ଣାଟକ) ଓ କେରଳରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଚୁର ମିଳନ୍ତି । ଭାରତର ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଚାଷ କରାଯାଏ ।

ଔଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଶୁଖିଲା ଫଳରୁ ଔଷଧ ହୁଏ । ଏହା ଏକ ମସଲାଭାବେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଦରକାରବେଳେ ଫଳରୁ ମଞ୍ଜି କାଢ଼ି ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ସୁଗନ୍ଧିଯୁକ୍ତ । ଏହା ମୁଖବାସଭାବେ ମଧ୍ୟ ସାଧାରଣରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ପେଟ ପୂରିଗଲା ଭଳିଆ ଲାଗିଲେ ଓ ତାହାଦ୍ଵାରା ଅସ୍ୱସ୍ତି ଅନୁଭବ ହେଲେ ଏହା କିଛି ପରିମାଣରେ ଚୋବାଇ ଖାଇଲେ ଅସ୍ୱସ୍ତି ଦୂର ହୁଏ । ଖାଦ୍ୟ ହଜମ ହୋଇଯାଏ । ଏହା ଝାଡ଼ା କରାଇବା ଔଷଧ ସଙ୍ଗେ ଏକ ସୁଗନ୍ଧି ପଦାର୍ଥଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଲବଙ୍ଗ, ଅଳେଇଚ ଓ ଅଦାର ମିଶ୍ରଣ ଖାଇଲେ ଖାଦ୍ୟ ସହଜରେ ହଜମ ହୁଏ ।

ଏହା ସାଧାରଣତଃ ରୋଷେଇରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ତାହାର ଏକ ସୁଗନ୍ଧି ଥ‌ିବାରୁ ଓ ହଜମିଗୁଣ ଥିବାରୁ ଏହା ରୋଷେଇ ପାଇଁ ଅତି ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ନାନା ମିଷ୍ଟାନ୍ନ ଓ କେକ୍ ଆଦିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପାନୀୟକୁ ନାନା ସୁଗନ୍ଧିଯୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏହା ଅତି ଆବଶ୍ୟକ ।

ଥାଲକୁଡ଼ି ବା ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣ୍ଣୀ

(Indian Pennywort)

ବଂଶ – Umbelliferae (ଧନିଆଁ ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Centella asiatica (L) Syn. Hydrocotyle asiatica L.

ଭାରତୀୟ ନାମ -

ହିନ୍ଦୀ – ବ୍ରାହ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମାଯୁକୀ, ବୁଦ୍ଧବ୍ରାହ୍ମନି

ଓଡ଼ିଆ - ଥାଲକୁଡ଼ି

ବଙ୍ଗଳା - ଥାନ୍‌କୁରିଆ

ସଂସ୍କୃତ – ମଣ୍ଡୂକପର୍ଣ୍ଣୀ

ତେଲୁଗୁ – ବୋକ୍କୁଡୁ

ସଂସ୍କୃତ ନାମ ମଣ୍ଡୁକପର୍ଣ୍ଣୀ ପତ୍ର ଆକାରରୁ ହୋଇଅଛି ।

ବର୍ଣ୍ଣନା - ଗଛଟି ବହୁବାର୍ଷିକ । କାଣ୍ଡ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଭୂଇଁ ଉପରେ ମାଡ଼େ । ସାଧାରଣତଃ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଜାଗାରେ ହୁଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଣ୍ଠିରୁ ଚେର ବାହାରି ତାହାକୁ ମାଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ-। ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ । ଏହା ୨-୪ ସେ.ମି. ବ୍ୟାସର ଅଟେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅନେକ ସମୟରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ମଧ୍ୟ ହୁଏ । ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଗୁର୍ଦା ଆକାରର ଅଟେ । ପତ୍ର ଧାର ଦନ୍ତୁରିତ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ । ଈଷତ୍ ବାଇଗଣି ବା ଲାଲ ହୁଏ । ୩-୬ଟି ଫୁଲ ସ୍ତବକରେ ଥାଆନ୍ତି । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ । ଫଳ ଉପରେ ୭-୮ଟି ଗାର ଥାଏ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଥାଲକୁଡ଼ି ଭାରତରେ ସର୍ବତ୍ର ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଜାଗାରେ ହୁଏ । ଏହା ପୋଖରୀକୂଳ, ନଦୀବନ୍ଧ ତଳେ, ଝରଣା ଓ ପାଣିଥିବା ପଡ଼ିଆମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଥାଲକୁଡ଼ି ରସ ଅଭ୍ୟାସ କରି ଖାଇଲେ ମସ୍ତିଷ୍କଭ୍ରମ ଦୂର ହୁଏ । ମେଧାଶକ୍ତି ଏହାଦ୍ଵାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ । ସାଧାରଣତଃ ଏହାର କାଣ୍ଡ ଓ ପତ୍ରକୁ ଶୁଖାଇ ଔଷଧ କରାଯାଏ । ଚେର ଓ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପୂରା ଗଛର ରସ ମଧ୍ୟ ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ପତ୍ର ଏବଂ ଗଛକୁ ପାଣିରେ ସିଝାଇ ସେହି ପାଣିକୁ କୁଷ୍ଠରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ପିଇବାକୁ ଦେଲେ କୁଷ୍ଠରୋଗ ଭଲ ହୁଏ ।

ଏହି ଗଛରେ ‘‘ଏସିଆଟିକୋସାଇଡ୍’' ନାମକ ଉପକ୍ଷାର ଥିବାରୁ ତାହା କୁଷ୍ଠରୋଗ ଭଲ କରେ । ନାନା ପ୍ରକାର ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ଚମଡ଼ା, କେଶ ଓ ନଖ ଏହା ବଢ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ମସ୍ତିଷ୍କ ସୁସ୍ଥ ରଖିବାରେ ଏହା ସାହାଯ୍ୟ

କରେ ।

ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ବାତ ରୋଗରେ ଥାଲକୁଡ଼ି ପାଉଡର ବା ରସକୁ ଫୁଲା ଜାଗାମାନଙ୍କରେ ମାଲିସ୍ କରିବା ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ଥାଲକୁଡ଼ି ରସକୁ କିଛି କିଛି ପାଣି ସହ ପ୍ରତିଦିନ ତିନିଥର ଖାଇଲେ ଏହି ରୋଗ ଭଲ ହୁଏ ।

କାମଳ (Jaundice)ରୋଗରେ ଏହାର ପତ୍ରର ରସକୁ କ୍ଷୀରସହ ଖାଇଲେ କାମଳ ଭଲ ହୁଏ ।

ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ହୀନତାରେ ଥାଲକୁଡ଼ି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଏହା ମଧ୍ୟ ଝାଡ଼ା ପରିଷ୍କାର କରାଏ ।

ଏହିପରି ଥାଲକୁଡ଼ିର ବହୁତ ଭଲ ଗୁଣ ଅଛି । ହରପେଶ୍‌ଟିସ୍ ମନିଆରା (Herpestis Monicra) ନାମକ ଗଛକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମୀ କହନ୍ତି । ଏହା ମଧ୍ୟ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଜାଗାମାନଙ୍କରେ ହୁଏ । ଏହା Scrophulariaceae ବା ବେଙ୍ଗପାଟିଆ ବଂଶର ଅଟେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସରୁ ସରୁ ଓ ମାଂସଳ । ଏହାର ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଥାଲକୁଡ଼ି ପରି ଅଟେ । ଏହା ନାନା ମସ୍ତିଷ୍କ ରୋଗରେ

ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ସେମାରାଜ

ବଂଶ - Compositae (ସୂର୍ଯ୍ୟମୁଖୀ ବଂଶ) (Asteraceae)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Centratherum Anthelminticum (Wild) Kuntae.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ - ସୋମରାଜ, ସୋମରାଜି, ବନଜୀରା

ଓଡ଼ିଆ – ସୋମରାଜ

ବଙ୍ଗଳା - ସୋମରାଜ

ସଂସ୍କୃତ - ସୋମରାଜୀ

ତେଲୁଗୁ - ଆଡ଼ାଭିହି ଲାକାରା

ଉର୍ଦ୍ଦୁ - ଜଙ୍ଗଲି ଜୀରା

ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ Centratherum (ସେଣ୍ଟ୍ରାଥେରମ୍) ଓ ସୋମରାଜ ଯଥାକ୍ରମେ ବୈଷୟିକ ନାମ ଓ ସଂସ୍କୃତ ନାମରୁ ଆସିଅଛି । ଜାତି ନାମ ଆଥେଲ୍‌ମିନିଟିକମ୍ (Anthelminilicum) କୃମି ରୋଗରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଛି । ଏହି ଗଛର ଅନ୍ୟ ଏକ ନାମ ହେଲା Venu onia Anthelmintica Wild.1.

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଗୋଟିଏ ସିଧା ଓ ଡେଙ୍ଗା କ୍ଷୁପ । ଗଛର କାଣ୍ଡ, ଶାଖା ଓ ପତ୍ର ଦେହରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଲୋମ ଥାଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ୬-୧୦ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ । ପତ୍ରଧାର ଦନ୍ତୁରିତ । ପତ୍ରର ଅଗ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମ-। ପତ୍ରମୂଳ ଗୋଜିଆ ଓ ଆକାର ଅଣ୍ଡାକାର । ସ୍ତବକ ମୁଣ୍ଡାକାର ବା ସୂର୍ଯ୍ୟମୁଖୀ ସ୍ତବକ ପରି ଅଟେ-। ସ୍ତବକଟି ୧.୫ରୁ ୨.୫ ସେ.ମି. ବ୍ୟାସ ବିଶିଷ୍ଟ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ସ୍ତବକରେ ୩୦-୪୦ ଛୋଟ ଛୋଟ ବାଇଗଣି ରଙ୍ଗର ଫୁଲ ଥାଏ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଓ ଏକବୀଜକ ଜାତୀୟ ଅଟେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବାଳିଆ ଓ ଲୋମଶ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହି ଗଛ ଅଗଛାଭାବେ ବଢ଼େ । ଭାରତରେ ସର୍ବତ୍ର ଏହା ଦେଖାଯାଏ । ଜନବସତି ନିକଟରେ ଥିବା ପତିତ ଜମିମାନଙ୍କରେ ଏହା ହୁଏ । କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ୧୫୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତା ବିଶିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ।

ଔଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଏହି ଗଛର ତଟକା ଶୁଖିଲା ମଞ୍ଜିରୁ ଔଷଧ ହୁଏ । ଗଛର ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ଏହାର ମୂଲ୍ୟବାନ ଔଷଧଗୁଣ ଯୋଗୁଁ ହୋଇଛି । ଏହି ଗଛର ମଞ୍ଜିରୁ ବାହାରୁଥିବା ଔଷଧ କୃମିନାଶକାରୀ ଅଟେ । ସାଧାରଣତଃ ଦଶିପୋକ ପେଟରେ ହେଲେ ଏହି ଗଛ ମଞ୍ଜିର ରସ ବାଟି ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ଖାଇଲେ ଦଶିପୋକରୁ ରକ୍ଷା ମିଳେ । ସାଧାରଣତଃ ପିଲାମାନଙ୍କର ଏହି ଦଶିପୋକ ହୋଇ ବହୁତ କଷ୍ଟ ଦିଅନ୍ତି । ତେଣୁ ଦଶିପୋକ ଦାଉରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବାକୁ ହେଲେ ଏହି ମଞ୍ଜିର ରସ ଖାଇବାକୁ ଦିଆଯାଏ ।

ପୁରାକାଳରେ ଏହାକୁ ପୂତିରୋଧୀ (antiseptic) ଓ ଉତ୍ତେଜକ (stimulant) ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ନାନା ପରୀକ୍ଷାରୁ ଜଣାଗଲାଣି ଯେ, ଏହି ଗଛର ମଞ୍ଜିର ପୂତିରୋଧୀ ଓ ଉତ୍ତେଜକ ଗୁଣ ବିଶେଷ ନାହିଁ । ତେବେ ଏହାର ଦଶିପୋକ-ନାଶକ ଗୁଣପାଇଁ ଏହା ଖୁବ୍ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ । ଡାକ୍ତରଖାନାମାନଙ୍କରେ ପରୀକ୍ଷା ଯୋଗୁଁ ଏହା ଜଣାଯାଇଛି । ତେଣୁ ଏହି ଗଛଟି ଅଗଛାଭାବେ ବଢୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମର ଅତି ଉପକାରୀ ।

ଆକୋନାଇଟ୍‌

(Aconite)

ବଂଶ - Ronunculaceae (କଳାଜୀରା ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Aconitum Species

ଭାରତୀୟ ନାମ-

ହିନ୍ଦୀ - ସଫେଦ ବିଷ୍, ଅତିସ

ବଙ୍ଗଳା – ଅତିସ୍

ଓଡ଼ିଆ – ଆକୋନାଇଟ୍

ଏହା କାଶ୍ମୀରରେ ମିଳେ । ଏହି ପ୍ରଜାତିର ତିନୋଟି ଜାତି ଅଛି । ଯଥା :- Aconitum Chassuanthum Aconitum deinorrhizum ଏବଂ A. heterophyllum

ଏହି ତିନୋଟି ଗଛରୁ ଆକୋନାଇଟ୍ ମିଳେ । ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ବା ବୈଷୟିକ ନାମ “ଆକୋନାଇଟ୍’’ରୁ ଏହାର ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ମଧ୍ୟ ‘‘ଆକୋନାଇଟ୍’’ ରଖାଯାଇଛି । ସ୍ନାୟୁଜନିତ ରୋଗରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ବିଷାକ୍ତ ହୋଇଥିବାରୁ ଏହା କେବଳ ଶରୀରର ବାହାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଶରୀର ଭିତରର ବ୍ୟବହାରପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ପରିମାଣରେ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ ଦିଆଯାଏ ।

ବର୍ଣ୍ଣନା - ମାଟିତଳେ ଥିବା କାଣ୍ଡ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଧାବକ କାଣ୍ଡରେ ପରିଣତ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ମୂଳ ବା ଚେରପରି ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ମାଟିତଳେ ଥ‌ିବା ଧାବକ କନ୍ଦରୁ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ମାଟିତଳେ ଥ‌ିବା କନ୍ଦରୁ ଏକପ୍ରକାର ଉପକ୍ଷାର (Alkaloid) ବାହାରେ । ଏହି ଉପକ୍ଷାର ବିଷାକ୍ତ ଓ ଆବିଷାଳୁ (Toxic) ଜାତୀୟ ଅଟେ । ନାନା ପ୍ରକାର ଔଷଧ ମାତ୍ରା ଅନୁସାରେ ଏଥୁରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ମାଟି ଉପରେ ଥିବା କାଣ୍ଡ ସରୁ ଓ ଏହା ସିଧା ବଢ଼େ । ଶାଖା, ପ୍ରଶାଖା ବେଶୀ ନ ଥାଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏକାନ୍ତର ଭାବେ ସହିତ । ଏଗୁଡ଼ିକ ଅଣ୍ଡାକାର । ପତ୍ରଧାର ଦନ୍ତୁରିତ ଓ ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଟେ । ଫୁଲର ସ୍ତବକ ଅସୀମ (Racemose) । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ନୀଳରଙ୍ଗର । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ସ୍ଫୋଟକ ଜାତୀୟ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହି କ୍ଷୁପଜାତୀୟ ଉଭିଦ ହିମାଳୟର ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଓ ହିମାଳୟର ଆଲ୍‌ପାଇନ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ହୁଏ । କାଶ୍ମୀରରେ ଏହା ପ୍ରଚୁର ହୁଏ ଓ ଚାରିଗୋଟି ଜାତିର ଚାଷ କରାଯାଏ । ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ‘‘ଆକୋନାଇଟ୍’’ରୁ ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ଆସିଅଛି । ଏହା ମାଟିତଳେ ଥିବା କାଣ୍ଡରୁ ମିଳେ । କବିରାଜୀ, ହୋମିଓପ୍ୟାଥ୍ ଓ ଡାକ୍ତରୀ ବା ଏଲୋପ୍ୟାଥି ଔଷଧରେ ଏହାର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ହୋମିଓପ୍ୟାଥିରେ ତିନିଗୋଟି ବିଶିଷ୍ଟ ଔଷଧ “A”, ‘B’', ‘'C'' ରହିଅଛି । ଏଥୁରୁ ‘‘A’' ହେଲା ଏହି ଆକୋନାଇଟ୍ ।

ଆକୋନାଇଟମ୍ର ଚାରିଗୋଟି ଜାତି ଅଛି । - Aconitum Hcterophyllum (ଆକୋନାଇଟମ୍ ହେଟେରୋଫାଇଲମ୍) ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଭାରତରେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ୨,୦୦୦—୪,୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚରେ ମିଳେ । ଏହା କାଶ୍ମୀରରେ ଚାଷ କରାଯାଏ । ଏହାର ବିଷାକ୍ତ ଗୁଣ କମ୍ । ଏହା ସାଧାରଣ ଥଣ୍ଡାଜ୍ଵର, ଜ୍ଵର ପରର ଦୁର୍ବଳତା, ତରଳ ଝାଡ଼ା ଓ ନାଳ ଝାଡ଼ାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ନାନା ଟନିକ୍‌ରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । Aconitum Chasmanthum ଉପରିଲିଖିତ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଓ କାଶ୍ମୀରରେ ମଧ୍ୟ ମିଳେ । ଔଷଣ ଏହାର ନୂନ ।

Aconitum napellus (ଆକୋନାଇଟମ୍ ନାପେଲସ୍) ମଧ୍ୟ ଉପରିଲିଖିତ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ମିଳେ । ଏହାର ବଦଳରେ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ଆକୋନାଇଟ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । “The British Pharmacopocia’’ରେ ଏହାର ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ଏହା ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ମିଳେ । ଭାରତରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ମିଳେ । ଏହା ବଦଳରେ ଅନ୍ୟଜାତିର ଗଛ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

Aconitum Deinorrhizum ନାମକ ଏକ ଜାତି ମଧ୍ୟ ଭାରତରେ ମିଳେ ।

ଏସବୁ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଜାତିର ମଧ୍ୟ ଆକୋନାଇଟ୍ ଭାରତରେ ମିଳେ ।

ଔଷଧଗୁଣ - ଆକୋନାଇଟ୍‌ରୁ ବାହାରୁଥିବା ଉପକ୍ଷାରରେ ବିଷାକ୍ତ ଗୁଣ ଅଛି । ତେଣୁ ଏହାକୁ ଡାକ୍ତର ବା କବିରାଜଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ । କେତେକ ସ୍ନାୟବିକ ରୋଗରେ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହା କରିବା । ତେଣୁ ନାନାପ୍ରକାର ଝାଡ଼ାରୋଗରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ବିଶେଷତଃ ତରଳ ଝାଡ଼ା, ଡିସପେପ୍‍ସିଆ ଆଦି ରୋଗରେ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । କଫରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ବାତରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆକୋନାଇଟ୍‌ ଦିଆଯାଏ । ସ୍ନାୟବିକ ଦୁର୍ବଳତା ଓ ମାନସିକ ବିକାରରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ଅତ୍ୟଧିକ ଭୟପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦିଆଯାଏ । ସ୍ନାୟବିକ ଦୁର୍ବଳତାରୁ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ମନରେ ଭୟ ଜାତ ହୋଇଥାଏ । ଆକୋନାଇଟ୍‌ର ପରିମାଣ ଖାଇବା ଔଷଧରେ ଖୁବ୍ କମ୍ ପରିମାଣରେ ଦିଆଯାଏ । ଏହା ଗୋଟିଏ ଅତି ଉପକାରୀ ଔଷଧୀୟ କ୍ଷୁପ ଅଟେ ।

ପୋଦିନା

(Mentha Species)

ବଂଶ - (ତୁଳସୀ ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ –Mentha Species

ଭାରତୀୟ ନାମ-

ହିନ୍ଦୀ – ପୋଦିନା

ଓଡ଼ିଆ – ପୋଦିନା

ବଙ୍ଗଳା – ପୁଦିନ

ସଂସ୍କୃତ – ପୁଦିନ୍

ପ୍ରାୟ ସବୁ ଭାରତୀୟ ଭାଷାରେ ଏହାର ନାମ ପୁଦିନରୁ ଆସିଅଛି । ମେନ୍ଥା (Mentha) ପ୍ରଜାତିର ବହୁ ଜାତି ଅଛି ।

ଏହା ଗୋଟିଏ ଅତି ଉପକାରୀ କ୍ଷୁପ । ପୋଦିନାଗଛ ସୁଗନ୍ଧିଯୁକ୍ତ ବା ଆରୋମାଟିକ୍ । କେତେକ ଜାତି ଜଙ୍ଗଲିଆଭାବେ ବଢ଼େ ଓ ଆଉ କେତେକ ଚାଷ କରାଯାଏ । ସବୁ ଜାତିଗୁଡ଼ିକ ‘‘ପୋଦିନା’’ ଭାବେ ନାମକରଣ କରାଯାଏ । ପିପରମେଣ୍ଟ ଗଛ ମଧ୍ୟ ଏକଜାତିର

ପୋଦିନା ଅଟେ ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ଏକ ଧାବକ କାଣ୍ଡ ଜାତୀୟ ଦୁର୍ବଳ ଗଛ ! ଭୂଇଁ ଉପରେ ମାଡ଼ିଥାଏ । ବାଲିଆ ଓ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ସ୍ଥାନରେ ଭଲ ବଢ଼େ । କାଣ୍ଡ ଶାଖାୟିତ ଭୂଇଁ ଉପରେ ଥିବା କାଣ୍ଡ ପ୍ରାୟ ୬୦ ସେ.ମି. ଉଚ୍ଚା ହୁଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଗାଢ଼ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ଅଟନ୍ତି । ପତ୍ର ପ୍ରାୟ ପାଞ୍ଚ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ହୁଏ । ପତ୍ରର ଫଳକ ଗୋଲାକାର ଅଟେ । ପତ୍ରର ଡେମ୍ଫ ପ୍ରାୟ ନ ଥାଏ । ପ୍ରତି ଗଣ୍ଠିରେ ଦୁଇଟି ଲେଖାଏଁ ବିପରୀତମୁଖୀ ପତ୍ର ଥାଏ । ଉପପତ୍ର ନାହିଁ । ପତ୍ର ଉପରେ ଅନେକ ସମୟରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଲୋମ ଥାଏ । ପତ୍ରଧାର ଦନ୍ତୁରିତ । ଅଗ୍ରଭାଗ ସ୍ଥୂଳ ଅଟେ । ଫୁଲ ଅତି ଛୋଟ ଛୋଟ । ସାମାନ୍ୟ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଅଟେ । ପତ୍ର ଅକ୍ଷରେ ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ମେଞ୍ଚା ମେଞ୍ଚା ହୋଇ ଥାଆନ୍ତି ।

କେତେକ ଜାତି - ସାଧାରଣ ପୋଦିନାର ବୈଷୟିକ ନାମ ହେଲା Mentha Arvenensis L. ଇଂରାଜୀରେ ଏହାକୁ Field Mint କହନ୍ତି । ଭାରତୀୟ ନାମ ପୋଦିନା ।

ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଭାରତରେ ସର୍ବତ୍ର ହୁଏ ଏବଂ କାଶ୍ମୀର ଉପତ୍ୟକାରେ ପ୍ରାୟ ୧,୫୦୦ରୁ ୩,୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚରେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ । ଏହା ଚାଷ କରାଯାଏ । ଅନେକେ ବାଡ଼ିରେ ଏହାକୁ ଲଗାଇଥାଆନ୍ତି ।

ଏହା ହଜମକାରକ ଓ ଏହାକୁ ବାଟି ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ବାତରେ ମଧ୍ୟ ଲଗାଯାଏ ।

ଜାପାନରେ ମିଳୁଥିବା ଏକଜାତିର ଗଛ ଏବେ କାଶ୍ମୀରରେ ଚାଷ କରାଗଲାଣି । ଏହା M.arvens ଜାତିର ଏକ ଉପଜାତି ଅଟେ । ଏହି ଉପଜାତିର ନାମ M.Arvensis L. Subspecies Haplocalyx Briq. Var. Piperascens Holunes ଅଟେ । ଏଥିରୁ ଜାପାନିଜ୍ ମିଣ୍ଟ୍ ଅଏଲ୍ ବା ଜାପାନିଜ୍ ପିପରମିଣ୍ଟ ଅଏଲ୍ ମିଳେ । ଏହା ପ୍ରକୃତ ପିପରମିଣ୍ଟ୍‌ ତେଲ ସ୍ଥାନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

Mentha longifolia (L.) Huds, (Syn. M. Sylvestris L) ଏହା ଆଉ ଏକ ଜାତିର ଅଟେ । ଇଂରାଜୀରେ ଏହାକୁ Horse Mint ଓ ହିନ୍ଦୀରେ ଜଙ୍ଗଲୀ ପୋଦିନା କହନ୍ତି । ଏହା ସାଧାରଣ ପୋଦିନାଠାରୁ ବଡ଼ କ୍ଷୁପ । କାଶ୍ମୀର, ପଞ୍ଜାବର ଉତ୍ତରାଞ୍ଚଳ ଓ ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶରେ ଏହା ହୁଏ ।

ଏହି ଗଛ ମଧ୍ୟ ଔଷଧଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ଏହା ପ୍ରତିରୋଧୀ (Antiseptic), ଉତ୍ତେଜକ ଏବଂ ହଜମୀ ଓ ନାନା ଜ୍ଵରରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହା ଏବେ ଚାଷ କରାଗଲାଣି ।

ପିପରମିଣ୍ଟ୍ - ଏହା ଏହି ମେନ୍ଥାର ଏକ ଅତି ଉପକାରୀ ଜାତି । ଏହାକୁ Mentha Piperita L.. କୁହାଯାଏ । ଇଂରାଜୀରେ ଏହାକୁ ପିପରମିଣ୍ଟ୍ କହନ୍ତି । ଏହାକୁ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଜାଣିଛୁ । ପଞ୍ଜାବୀ ଭାଷାରେ ବିଲାତି ପୋଦିନା କହନ୍ତି । ଏହା ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଯଥା :- କାଶ୍ମୀର, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ, ମହୀଶୂର ଓ ମାନ୍ଦ୍ରାଜରେ ଚାଷ କରାଯାଉଛି ।

ଔଷଧଗୁଣ - ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ଓ ପୁଷ୍ପ ସ୍ତବକର ଅଗ୍ରଭାଗରୁ ପିପରମିଣ୍ଟ ମିଳେ । ଏହା ବାନ୍ତିରୋଗ, ତରଳଝାଡ଼ା ଓ ନସିଆ ରୋଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପତ୍ରକୁ ଦଳି ମୁଣ୍ଡବ୍ୟଥା ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟଥାରେ ଦେଳେ ତାହା ଭଲ ହୁଏ । ଏହା ମଧ୍ୟ ପେଟ ଗୋଳମାଳ, ମୁଣ୍ଡବ୍ୟଥା, ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ସବୁ ବ୍ୟଥା, କଫରୋଗ, ନିଃଶ୍ଵାସ କଷ୍ଟ ଓ ପାଟି ଧୋଇବାପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହି ତେଲଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତିରୋଧୀ ।

ପିପରମିଣ୍ଟ୍‌ ତେଲରୁ ‘‘ମେନ୍ଥଲ’’ ବାହାର କରାଯାଏ । ଏହି ମେହଲ ନାନାପ୍ରକାର ଔଷଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ପ୍ରତିବର୍ଷ ପ୍ରାୟ କୋଡ଼ିଏ କୋଟି ଟଙ୍କାର ‘ମେନ୍ଥଲ’ ବିଦେଶରୁ ଆମଦାନୀ ହୁଏ । ଏହି ଉପକାରୀ ଗଛଟିର ବହୁଳ ଭାବରେ ଚାଷ ଆବଶ୍ୟକ ।

କର୍ପୂର

(Comphor)

ବଂଶ –

ବୈଷୟିକ ନାମ –

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – କର୍ପୂର

ହିନ୍ଦୀ – ବୁବାଇ ତୁଳସୀ

ବଙ୍ଗଳା – କର୍ପୂର ତୁଳସୀ

ସଂସ୍କୃତ – କର୍ପୁର

ଇଂରାଜୀ – କାମ୍‌ଫର୍‌ ବାସିଲ୍ ( camphor basil)

ଏହା ପୂର୍ବ ଆଫ୍ରିକା ଅଞ୍ଚଳରେ ହୁଏ । ଏହାର ରସରୁ କର୍ପୂର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଆଜିକାଲି ଏହା ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଚାଷ କରାଯାଉଛି । କାଶ୍ମୀର, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶ, ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ, ମହାରାଷ୍ଟ୍ର, ମହୀଶୂର, ମାନ୍ଦ୍ରାଜ, କେରଳ ଆଦିରେ ଏହା ଆଜିକାଲି ଚାଷ କରାଯାଉଛି । ପ୍ରାୟ ଏକହଜାର ମିଟର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଚାଷ କରାଯାଏ । ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ତରାଇ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହା ଚାଷ କରିବାପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ।

ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା କ୍ଷୁପ ଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ତୁଳସୀପତ୍ର ପରି । ସୁବାସ ଅଛି । ପତ୍ର, କାଣ୍ଡ, ଚେର, ଫୁଲ ଆଦିକୁ ମକଚିଲେ କର୍ପୂର ବାସନା ହୁଏ ।

ଔଷଧିଗୁଣ - କର୍ପୂରର ନାନା ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ନାନା ଔଷଧରେ ଏହା ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପେଶୀ ମକଚିଗଲେ, ବିନ୍ଧାଛିଟିକା ହେଉଥିଲେ, ମୁଣ୍ଡବିନ୍ଧା ହେଲେ ଏହା ଲଗାଇଲେ ଭଲ ହୁଏ ।

Cinnamomum camphor ନାମକ ଆଉ ଏକ ଗଛରୁ ମଧ୍ୟ କର୍ପୂର ମିଳେ । ଏହି ଗଛଟିକୁ କର୍ପୂର ଗଛ କହନ୍ତି । ଏହା ଗୁଳ୍ମ ଜାତୀୟ ମଧ୍ୟମ ଆକାରର ଗଛ । ଏହା ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଚାଷ କରାଯାଏ । ତେଜପତ୍ର, ଡାଲଚିନି ଆଦି ଗଛ ଏହି ବଂଶର ଅଟନ୍ତି । ଏହାକୁ Lauraceae ବଂଶ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହା ନୀଳଗିରି ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ହୁଏ । କେତେକ ଉଦ୍ଭିଦ ଉଦ୍ୟାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭଲ ବଢ଼େ । ତେଣୁ ସମତଳ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଚାଷ କରାଯାଏ ।

କର୍ପୂର ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ବାତରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଗଣ୍ଠି ଫୁଲା ଓ ନାନାଭାବେ ମକଚିଯାଇଥବା ସ୍ଥାନରେ କର୍ପୂର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । କେତେକ ପ୍ରକାର ଝାଡ଼ା ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦିଆଯାଏ ।

ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ ୪୦୦,୦୦୦ କ୍ୱିଣ୍ଟାଲ୍‍ କର୍ପୂର ଆମର ଆବଶ୍ୟକ ହୁଏ । କେତେକ ଆମେ ଚାଷକରି ପାଉ ଓ ଆଉ କେତେକ ଆମଦାନୀ କରୁ ।

ଡାଲଚିନି

(Cinnamon)

ବଂଶ – Lauraceae (ତେଜପତ୍ର ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Cinnamomum Zeylanicum Blune

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ଡାଲଚିନି

ଓଡ଼ିଆ – ଡାଲଚିନି

ବଙ୍ଗଳା – ଡାଲଚିନି

ସଂସ୍କୃତ – ଦାରୁଶୀଳା

ତେଲୁଗୁ – କାମ୍ନାଲଭଙ୍ଗପଟ୍ଟି

ଏହାର ବୈଜ୍ଞାନିକ ଜାତି ନାମ ଜେଲାନିକମ୍ ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରୁ ଆସିଛି । ଶ୍ରୀଲଙ୍କାରେ ଏହା ମନକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଅବସ୍ଥାରେ ବଢ଼େ ।

ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ଏକ ଚିରହରିତ୍ ପତ୍ରବିଶିଷ୍ଟ ଗଛ । ବର୍ଷସାରା ଗଛରେ ସବୁଜ ପତ୍ର ଥାଏ । ଏହି ଗଛ ବହୁବାର୍ଷିକ । ତେଜପତ୍ର ଗଛପରି ଦେଖିବାକୁ ଅଟେ । ଗଛର ଉଚ୍ଚତା ୬-୮ ମିଟର ଅଟେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଣ୍ଡାକାର ଓ ମୋଟା । ଅଗ୍ରଭାଗ ସୃଷ୍ଟି ଓ ପତ୍ରଧାର ସରଳ । ଶିରାବିନ୍ୟାସ ବହୁଶିରାଳ ଜାଲ ଜାତୀୟ ଅଟେ । ପତ୍ରର ଉପରିଭାଗ ଉତ୍କଳ ସବୁଜ ଓ ତଳଭାଗ ହାଲୁକା ସବୁଜ ଅଟେ । ପତ୍ରରେ ୩-୫ ମୋଟା ଶିରା ଥାଏ । ପତ୍ର ମୂଳରୁ ଅଗ୍ରଭାଗ ପାଖ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ପ୍ରଧାନ ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ରହିଥାଏ । ପତ୍ର ଆକାରରେ ମୋଟ ଉପରେ ତେଜପତ୍ରପରି ଅଟେ । ପୁଷ୍ପ ସ୍ତବକ ଅସୀମ । ପେନ୍ଥା ପେନ୍ଥା ହୋଇ ଛୋଟ ଛୋଟ ଫୁଲମାନ ରହିଥାଆନ୍ତି । ଫୁଲ ପେନ୍ଥାରେ ଲୋମ ଥାଏ । ଫଳ ଲମ୍ବାଳିଆ ବା ଅଣ୍ଡାକାର ଅଟେ । ୧.୫-୨ ସେ.ମି. ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବ ହୁଏ । ଗାଢ଼ ବାଇଗଣି ରଙ୍ଗର ଫଳ ହୁଏ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫଳରେ ଗୋଟିଏ ଲେଖାଏଁ ମଞ୍ଜି ଥାଏ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହି ଗଛ ବେଶୀ ପରିମାଣରେ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଦେଖାଯାଏ । ୨୦୦-୧,୫୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ଏହା ଭଲ ବଢ଼େ । ଭାରତର କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହା ଚାଷ କରାଯାଏ । କେତେକ ଉଦ୍ଭିଦବିଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ୟାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଡାଳ କାଟି ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରାଯାଏ । ଉପର ବକଳ ଛଡ଼ାଇଦେଲେ ଭିତର ବକଳ ବାହାରେ । ଏହି ଭିତର ବକଳରୁ ସିନ୍ନାମୋନ (Cinnamon) ମିଳେ । ଏହା ତରଳ ଝାଡ଼ା, ନସିଆ ଓ ବାନ୍ତି ଆଦି ରୋଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ସାଧାରଣତଃ ଏହା ଏକ ମସଲା ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏକ ସୁବାସ ଦ୍ରବ୍ୟରୂପେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ-। ପାକସ୍ଥଳୀର କେତେକ ରୋଗ ଏହା ଉପଶମ କରେ । କେତେକ ଜୀବାଣୁ ଓ କବକ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦୂରକରେ ।

ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର - ଏହାର ପତ୍ରରୁ ମିଳୁଥିବା ତୈଳ ଏକ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ-। ମିଠା ପଦାର୍ଥ ଓ ସାବୁନ୍ ଇତ୍ୟାଦିରେ ଦେଲେ ସେ ସବୁ ଜିନିଷ ବହୁଦିନ ରହେ । କେତେକ ସ୍ଥଳରେ ଏହି ଡାଲଚିନି ତେଲ ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ବାତରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଭାରତରେ ଡାଲଚିନି ବକଳ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ ୪୦,୦୦୦ କ୍ୱିଣ୍ଟାଲ୍ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ଡାଲଚିନି ଚାଷ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତ, ବଙ୍ଗଳା, ଆସାମ ଓ ଆଣ୍ଡାମାନ ଦ୍ୱୀପପୁଞ୍ଜରେ ଚାଷ କରାଯାଏ । ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଜଳବାୟୁ ଡାଲଚିନି ଚାଷପାଇଁ ଅନୁକୂଳ ।

ଅନ୍ୟ ଜାତି - Cinnamomum Camphora sieb ଗଛରୁ କର୍ପୂର ବାହାର କରାଯାଏ । କର୍ପୂର ମଧ୍ୟ ତୁଳସୀ ଜାତୀୟ ଗଛ “Camphor Basil’ ରୁ ବାହାରେ ବୋଲି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଲେଖାଯାଇଛି । ଏହି Cinnamomum camphor ନୀଳଗିରି ପାହାଡ଼ିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଚାଷ କରାଯାଏ । ଏହାର କାଠ ଓ ପତ୍ରରୁ ପରିସ୍ରବଣ (Distillation) ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ କର୍ପୂର ବାହାର କରାଯାଏ । କର୍ପୂରର ବ୍ୟବହାର କଥା ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ପ୍ରାୟ ୫,୦୦୦ କ୍ୱିଣ୍ଟାଲ୍ କର୍ପୂର ଭାରତକୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଆମଦାନୀ ହୁଏ ।

Cinnamomum Tamala Nees & Eberm ଗଛ ସହିତ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ ପରିଚିତ । ଏହାକୁ ଓଡ଼ିଆରେ ତେଜପତ୍ର, ହିନ୍ଦୀରେ ତେଜପାତା, ବଙ୍ଗଳାରେ ତେଜପାତା, ସଂସ୍କୃତରେ ତମାଲପତ୍ର, ତେଲୁଗୁରେ ତଲିସ୍ ପତ୍ରୀରି ଓ ଇଂରାଜୀରେ Indian Cassia ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହି ଗଛ ଅନେକ ବାଡ଼ିବଗିଚାରେ ଓ ଉଭିଦବିଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ୟାନମାନଙ୍କରେ ଥାଏ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଚାଷ କରାଯାଏ । ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶରେ, ବଙ୍ଗଳା ଓ ଆସାମରେ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଚାଷ କରାଯାଏ ।

ବ୍ୟବହାର - ଏହାର ପତ୍ର ମସଲାଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହାର ଏକ ସୁଗନ୍ଧି ଅଛି । ଏହା ହଜମକାରକ ଏବଂ ପେଟମରା ଓ ତରଳ ଝାଡ଼ାରେ ସୁଫଳ ଦିଏ ।

ଦାରୁ ହରିଦ୍ରା

(Indian Berberry)

ବଂଶ – Berberidaceae

ବୈଷୟିକ ନାମ – Beberis aristata DC

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – ଦାରୁ ହରିଦ୍ରା

ହିନ୍ଦୀ – ଦାରୁ ହଲ୍‌ଦି, ରାସାଉତ୍, କିଲ୍‌ମୋରା

ବଙ୍ଗଳା - ଦାରୁ ହଲ୍‌ଦି

ସଂସ୍କୃତ - ଦାରୁ ହରିଦ୍ରା

ଇଂରାଜୀ – Berberis

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏକ ବଡ଼ କଣ୍ଟାଳିଆ ବୁଦା ଗଛ । କାଠ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର । ଶାଖାଗୁଡ଼ିକ ଧଳା ବା ଫିକା ଧୂସର ରଙ୍ଗର ଅଟନ୍ତି । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କଣ୍ଟା କକ୍ଷରେ ଶାଖାୟିତ ଡାଳରେ ରହିଥାଆନ୍ତି । କଣ୍ଟାଗୁଡ଼ିକ ସରଳ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସହଜରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ । ପତ୍ରଧାର ଦନ୍ତୁରିତ । ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ । ଜାଲକ ଶିରା ବିନ୍ୟାସ ଅଟେ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ହଳଦିଆ । ଛୋଟ ଛୋଟ ଶାଖାରେ ଏହା ରୂପାନ୍ତରିତ ପତ୍ରକକ୍ଷରେ ଥାଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସାଧାରଣତଃ କଣ୍ଟାରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଅଣ୍ଡାକାର, ନୀଳ-ବାଇଗଣି ରଙ୍ଗର ଅଟନ୍ତି । ଅଳ୍ପ ମଞ୍ଜି ଥାଏ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହା ଉଚ୍ଚା ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ପାହାଡ଼ରେ ହୁଏ । ସାଧାରଣତଃ ଏହା ୨,୦୦୦ - ୩,୦୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚାରେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ହୁଏ ଏହା ମଧ୍ୟ ଭାରତର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନୀଳଗିରି ପାହାଡ଼ରେ ହୁଏ ।

ଔଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଏଥିରୁ ବରବେରିସ୍ ନାମକ ଔଷଧ ମିଳେ । ଶୁଖିଲା ଚେରରୁ ଔଷଧ ମିଳେ । ଅନ୍ୟ ଦୁଇଜାତିର ଗଛରୁ ମଧ୍ୟ ଔଷଧ ହୁଏ । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା, Berberis_asiatice Roxb ଓ Berberis Lycium Royle.

ଶୁଖିଲା ଚେରରୁ ବରବେରିନ୍‌ ନାମକ ଏକ ଉପକ୍ଷାର ମିଳେ । ଏହା ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଚେରର ବକଳା, ଚେର ଏବଂ କାଣ୍ଡର ତଳ ଅଂଶ ପାଣିରେ ସିଝାଯାଏ । ଜଳତକ ବାଷ୍ପୀଭବନ ହୋଇ ଶୁଖିଗଲା ପରେ ଏହାକୁ ଛାଣି ପୁଣି ଗରମ କଲେ ଏକ ଘନୀକୃତ ପଦାର୍ଥ ବାହାରେ । ଏହାକୁ ରସଉଡ୍ ବା ରସ କହନ୍ତି । ଏହି ଘନୀକୃତ ରସଉତ୍ ଜଳରେ କିଞ୍ଚିତଭାବେ ମିଶେ ବା ଦ୍ରବୀଭୂତ ହୁଏ ।

ବ୍ୟବହାର - ଏହି ପଦାର୍ଥ ବା ରସଉତ୍ ଲହୁଣୀ ଓ ଫିଟିକିରି ବା ଅଫିମ ଓ ଲେମ୍ବୁରସ ସହିତ ମିଶାଇ ନାନା ପ୍ରକାର ଆଖିରୋଗରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହି ରସର ମିଶ୍ରଣ ଆଖିର ବାହାରେ ଦିଆଯାଏ, ଆଖି ଭିତରେ ନୁହେଁ । ନାନାପ୍ରକାର ଘା’ ଏହା ମଧ୍ୟ ଭଲ କରେ । ଘା’ରେ ସିଧାସଳଖ ନ ଦେଇ ଘା’ପାଖରେ ଇଞ୍ଜେକ୍ସନ୍ ସାହାଯ୍ୟରେ ଏହା ଦିଆଯାଏ । ରସଉତ୍କୁ ସାଧାରଣ ଜ୍ଵର ରୋଗରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ଟନିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ଓ ଝାଡ଼ା ପରିଷ୍କାର ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପେଟ ଗୋଳମାଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । କଲେରା ଓ ତରଳ ଝାଡ଼ାରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ମ୍ୟାଲେରିଆ ଜ୍ଵରର ଚିକିତ୍ସାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସୁଫଳ ଦିଏ ବୋଲି ଜଣାଯାଇଛି ।

ଏହି ଔଷଧର ହୃଦ୍‌ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ଅଛି । ଶ୍ଵାସକ୍ରିୟାରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଖରାପ ପ୍ରଭାବ ଅଛି ବୋଲି କେତେକ ପରୀକ୍ଷାରୁ ଜଣାଯାଇଛି । ତେଣୁ ଡାକ୍ତର ବା କବିରାଜଙ୍କ ପରାମର୍ଶ ନେଇ ଏହି ଔଷଧ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ । ଅନେକେ ଏହାକୁ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ପରାମର୍ଶ ଦିଅନ୍ତି ।

ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର - ଆଉ ଏକ ଜାତି ଯଥା :- Berberis aristaରୁ ଏକ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ବାହାରେ । ଏହି ରଙ୍ଗ ଚମଡ଼ା ରଙ୍ଗାଇବାପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ଇପିକାକ୍

(Ipeacac)

ବଂଶ - Rubiaceae (କଦମ୍ବ ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Cephealis Ipecacuanha (Brot.) A.Rich

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ଇପିକାକ୍

ଏହା ବ୍ରାଜିଲ୍‌ରୁ ଆସିଅଛି । ଔଷଣ ଥିବାରୁ ଏବେ ଭାରତରେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଚାଷ କରାଯାଉଛି । ସାଧାରଣତଃ ଏହା ଆମ ଦେଶରେ ଆସାମ, ବଙ୍ଗଳା ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ଚାଷ କରାଯାଉଛି । ଆମ ଦେଶର ଗଛ ହୋଇ ନ ଥିବାରୁ ଏହାର ଭାରତୀୟ ନାମ ନାହିଁ । ଇଂରାଜୀ ନାମ ଇପିକାକ୍‌କୁ ହିନ୍ଦୀରେ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଗୁଳ୍ମ । ମାଟିତଳେ ଧାବକ କନ୍ଦ ଥାଏ । ଧାବକ କାଣ୍ଡରେ ମୁଦିପରି ଚିହ୍ନମାନ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଣ୍ଠିରେ ଥାଏ । ମାଟି ଉପରକୁ ଆସିଥୁବା କାଣ୍ଡ ସରଳ ଓ ସମ୍ମୁଖୀ ପତ୍ର ଥାଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସରଳ ଓ ଅଣ୍ଡାକାର ଅଟେ । ପତ୍ରଧାର ସରଳ ଓ ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅଟେ । ଧାବକ କନ୍ଦରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଣ୍ଡିରେ ଶବ୍ଦ ପତ୍ର ଥାଏ । ଧାବକ କନ୍ଦରୁ ହିଁ ଔଷଧ ମିଳେ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ମାଟିତଳେ ଥିବା ଧାବକ କନ୍ଦରୁ ହିଁ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଏହି ଔଷଧ ପ୍ରଧାନତଃ ଆମିବିକ୍ ନାଳ ଝାଡ଼ାରେ ଅବ୍ୟର୍ଥ । କ୍ଷୁଧାହୀନତାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ସୁଫଳ ଦିଏ । ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ଇପିକାକ୍ ଖାଇଲେ ବାନ୍ତି ହୁଏ । କଫ ରୋଗରେ ସାଧାରଣତଃ ଏହା କଫ ବାହାର କରିବାକୁ ଦିଆଯାଏ । ଏହା ଅଧିକ ଖାଇଲେ ବାନ୍ତି ହୁଏ ଓ କଫସବୁ ବାହାରିଆସେ । ତେଣୁ ରୋଗୀର କଷ୍ଟ ଉପଶମ ହୁଏ । ଶରୀରରୁ ଝାଳ ବୋହିବାରେ ଏହା ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଭାରତରେ ଏହି ଗଛ ଯଥେଷ୍ଟ ନାହିଁ । ଏହା ବ୍ରାଜିଲ୍‌ରୁ ଆସି ଏଠାରେ ଚାଷ କରାଯାଉଛି । ତେଣୁ ଔଷଧପାଇଁ ଆମକୁ କିଛି ବିଦେଶରୁ ଆମଦାନୀ କରିବାକୁ ହେଉଛି । ଆମର ବାର୍ଷିକ ପ୍ରାୟ ୭୦୦ କ୍ରିଷ୍ଟାଲ୍ କଦ ଆବଶ୍ୟକ । ତେଣୁ ଏହାର ଚାଷପ୍ରତି ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ । ବଙ୍ଗଳା, ଆସାମ ଓ ଓଡ଼ିଶାର କେତେକ ଅଞ୍ଚଳ ଏହି ଇପିକାକ୍ ଚାଷପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ । ତେଣୁ ଏହି ଗଛର ଚାଷପାଇଁ ଅଧିକ ଧ୍ୟାନ ଦିଆଯାଉଛି ।

ଚନ୍ଦନ

(Sandal wood)

ବଂଶ - Santalaceae (ଚନ୍ଦନ ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Santalum Album L.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – ଚନ୍ଦନ

ହିନ୍ଦୀ – ଚନ୍ଦନ, ସାଣ୍ଡାଲ

ସଂସ୍କୃତ - ମଳୟଜ, ଭୋଗିବଲ୍ଲଭ

ତେଲୁଗୁ - ଚନ୍ଦନ୍, ସାଣ୍ଡାଲ୍

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଚନ୍ଦନକାଠ ସଙ୍ଗେ ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ ପରିଚିତ । ଗଛକୁ ହୁଏତ ଅନେକେ ଦେଖି ନ ଥିବେ । ଗଛ ମଝିଲା ରକମର ଚିରହରିତ୍‌ ଗଛ । ଡାଳଗୁଡ଼ିକ ତଳକୁ ଝୁଲିପଡ଼ିଥାଏ । ଗଛର ବକଳା ଗାଢ଼ ରଙ୍ଗର ଅଟେ । ଉପର ଖଦଡ଼ିଆ ଓ ମଝିମଝିରେ ଲମ୍ବା ଫାଟ ଥାଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ୪-୭ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ଓ ସମ୍ମୁଖୀ ପତ୍ରବିନ୍ୟାସ ଅଟେ । ପତ୍ରର ଉପରିଭାଗ ଚିକ୍କଣ । ପତ୍ରର ଆକାର ବର୍ଚ୍ଛାକାର । ତଳଭାଗ ସରୁ ଓ ଅଗ୍ରଭାଗ ମଧ୍ୟ ସବୁ । ପତ୍ର ଧାର ସରଳ ଓ ଅଗ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମ । ସ୍ତବକ ଅସୀମ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ, ଫିକା ବାଇଗଣି ରଙ୍ଗର ଅଟେ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଗୋଲ ଗୋଲ, ରଙ୍ଗ ବାଇଗଣି, କଳା ଏବଂ ମାଂସଳ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ୟରେ ଏହା ଜଙ୍ଗଲରେ ହୁଏ । ଚନ୍ଦନକାଠ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ । ମାନ୍ଦ୍ରାଜ, କର୍ଣ୍ଣାଟକ, କେରଳ ଆଦି ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ଏହି ଗଛ ପ୍ରଚୁର ହୁଏ । ସେହି ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କର ଅର୍ଥନୀତିରେ ଏହା ବହୁତ ମୂଲ୍ୟବାନ ପଦାର୍ଥ ରୂପେ ପରିଗଣିତ ହୁଏ । କାଠ ଅତି ମୂଲ୍ୟବାନ । ଏଥିରେ ନାନା ଆସବାବପତ୍ର ଓ ଘରର ନାନା ଉପକରଣ ତଥା ସୌଖୀନ ପଦାର୍ଥମାନ ହୁଏ ।

ଔଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଚନ୍ଦନର ମଞ୍ଜିକାଠରୁ ମିଳୁଥିବା ତେଲ ନାନା ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହି ତେଲ ପରିସ୍ରା ଭଲଭାବରେ କରାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ନାନା ଯୌନ ବ୍ୟାଧିରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଉପକାର କରେ । କଫରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦିଆଯାଏ । ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗରେ ଏହା ଭଲ ଫଳ ଦିଏ । ପିତ୍ତଥଳୀ (Gall Bladder) ଫୁଲିଥିଲେ ଚନ୍ଦନ ତେଲ ଉପଶମ କରାଏ ।

ଚନ୍ଦନ କାଠ ପାଣିରେ ଘୋରି ଫୁଲା ଜାଗାମାନଙ୍କରେ ଲଗାଇଲେ ଫୁଲା ଉପଶମ ହୁଏ । କପାଳରେ ଚନ୍ଦନ ବୋଳିଲେ ଜ୍ଵର ଉପଶମ ହୁଏ । ଉତ୍ତାପ କମିଯାଏ । ନାନା ପ୍ରକାର ଚର୍ମରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଲେ ଭଲ ହୁଏ ।

ମଞ୍ଜିରୁ ମିଳୁଥିବା ତେଲ ମଧ୍ୟ ଚର୍ମରୋଗରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର - ଏହି କାଠ ଖୁବ୍ ମୂଲ୍ୟବାନ ଓ ଶକ୍ତ । ଏଥିରୁ ଘରର ନାନା ପ୍ରକାର ଆସବାବପତ୍ର ତିଆରି ହୁଏ । ଏହାର ସୁଗନ୍ଧ ବହୁଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହେ । ଏହାର କାଠଗୁଣ୍ଠରୁ ଅଗରବତି ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଚନ୍ଦନ ତେଲ ଦେହରେ ଲଗାଇବାର ନାନା ସୁଗନ୍ଧି ପଦାର୍ଥ ଯଥା :- ସାବୁନ୍, ପାଉଡ଼ର ଆଦିରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ କୀଟନାଶକ ପଦାର୍ଥ ।

ଇସବଗୁଲ୍

(Ishabgul)

ବଂଶ – Plantaginaceae

ବୈଷୟିକ ନାମ – Plantago Ovata Forsk

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ଇସପ୍‌ଗୁଲ

ସଂସ୍କୃତ – ଇସପ୍‌ଗୋଲ୍‌

ଓଡ଼ିଆ - ଇସପ୍‌ଗୁଲ, ନଣ୍ଡାବଗୁଲି

ବଙ୍ଗଳା - ଇସପ୍‌ଗୁଲ

ତେଲୁଗୁ - ଇସପ୍‌ଗୁଲ

ସଂସ୍କୃତ ନାମ ‘ଇସପ୍‌ଲ’ରୁ ପ୍ରାଦେଶିକ ନାମମାନ ହୋଇଅଛି । ତେଣୁ ଏ ନାମ ସବୁସ୍ଥାନରେ ପ୍ରାୟ ସମାନ । ସାମାନ୍ୟ ପରିବର୍ତନ ହୋଇପାରେ । ବ୍ୟବସାୟିକ ନାଁ’ ମଧ୍ୟ ସେହି ସଂସ୍କୃତ ନାମ ଉପରେ ଆଧାରିତ ।

ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ଗୋଟିଏ କ୍ଷୁପ ଜାତୀୟ ଛୋଟ ଗଛ । ଗଛ ଉପରେ ଗହଳ ନରମ ଲୋମ ଆବୃତ ଥାଏ । କାଣ୍ଡ ଅତି ଛୋଟ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ୮-୨୫ ସେ.ମି. ଲମ୍ବା ଓ ସରୁ । ପତ୍ରଧାର ସରଳ ଓ ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ । ସ୍ତବକ ଶୂକୀଜାତୀୟ ଅଟେ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଓ ୧.୫ ରୁ .୪ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ । ଫଳ ୮ ମି.ମି. ଲମ୍ବ । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ନୌକା ଆକାରର ଅଟନ୍ତି ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହା ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ କେବଳ ଭାରତର ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ । ଆଜିକାଲି ଏହା ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନମାନଙ୍କରେ ବହୁଳଭାବେ ଚାଷ କରାଯାଉଛି ।

ଔଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଇସବଗୁଲ୍‌ର ମଞ୍ଜି ଔଷଧ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । Plantago ପ୍ରଜାତିର ଆଉ କେତେକ ଜାତିର ମଞ୍ଜିକୁ ମଧ୍ୟ ଔଷଧ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ-। କେତେକ ତୁଳସୀ ବଂଶର ଗଛର ମଞ୍ଜି ମଧ୍ୟ ଇସବଗୁଲ ପରି ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ମଞ୍ଜି ଉପରେ ରହିଥ‌ିବା ଶ୍ଳେଷ୍ମକ (Mucilage) ଓ ଆଲ୍‌ବୁମେନ୍ (Albumen) ଯୋଗୁଁ ଏହା ଔଷଧି ରୂପେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ଇସପ୍‌ଗୁଲ ବହୁଦିନର ନାଳଝାଡ଼ା ଭଲ କରାଏ । ବହୁଦିନର ପୁରାତନ ଆମିବିକ୍ ନାଳଝାଡ଼ା ବା ବାସିଲାରି ନାଳଝାଡ଼ା ବା ନାଳରକ୍ତ ଝାଡ଼ା ଓ ତରଳଝାଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଏହି ମଞ୍ଜିଦ୍ଵାରା ଉପଶମ ହୁଏ । ଏହି ମଞ୍ଜି ଝାଡ଼ା କବଜରେ ଭଲ ଫଳ ଦିଏ । କାରଣ ଏହି ମଞ୍ଜିର ଶ୍ଳେଷ୍ମକ ସାଧାରଣତଃ ମଳଭାଣ୍ଡର ଶ୍ଳେଷ୍ମକ ଝିଲ୍ଲୀ ଉପରେ ଏକ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ । ଏହା ଫଳରେ ମଳ ସହଜରେ ବାହାରିଆସେ । ବ୍ୟବହାର ପୂର୍ବରୁ ମଞ୍ଜିକୁ ପାଣିରେ ଭିଜାଇବା ଆବଶ୍ୟକ । ଶୁଖିଲା । ମଞ୍ଜି ଖାଇଲେ ପାକନଳୀକୁ ଉତ୍ତେଜନା ଦିଏ। ତାହା ଫଳରେ ପାକନଳୀରେ ନାନା ବାଧା ଉପୁଜେ । ଶ୍ଳେଷ୍ମକ ସାଧାରଣତଃ ମଳକୁ ଏକାଠି ବାନ୍ଧିଦିଏ ଓ ଏହା ଫଳରେ ମଳ ଶ୍ଳେଷ୍ମକ ସହିତ ବାହାରି ଆସିବାରେ ସୁବିଧା ହୁଏ । ଏହି ଶ୍ଳେଷ୍କକର କାର୍ଯ୍ୟ ଯାନ୍ତ୍ରିକ (Mechanical) ଭାବେ ହୁଏ ।

ଇସବଗୁଲ୍ ଭୁଷି ମଞ୍ଜିର ଶୁଖିଲା ଆବରଣ ଅଟେ । ମଞ୍ଜିକୁ କୁଟି ଭୁଷିକୁ ଅଲଗା କରାଯାଏ । ମଞ୍ଜିର ଗୁଣ ଓ ଭୁଷିର ଗୁଣ ଏକା ଅଟେ । ଭୁଷିକୁ ଆଗରୁ ନ ଭିଜାଇ ମଧ୍ୟ ଖାଇହୁଏ-। ଭୁଷି ସହିତ ମଞ୍ଜି ଖାଇଲେ ତାହାକୁ ଭିଜାଇବା ଦରକାର ।

ଗ୍ରିନ୍ଦୋଳ (କାରାୟା)

ବଂଶ – Sterculiceae

ବୈଷୟିକ ନାମ – Sterculia erens Roxle.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – କୁଲୁ, ଗୁଲୁ, କରାଇ

ଓଡ଼ିଆ – ଗ୍ରିନ୍ଦୋଳା

ବଙ୍ଗଳା – କରାଇ

ତେଲୁଗୁ – ପୋନାକୁ

ଭାରତୀୟ ନାମ ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ କାରାୟା ହୋଇଅଛି ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହା ହିମାଳୟର ଗ୍ରୀଷ୍ମମଣ୍ଡଳୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ହୁଏ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଏହା ମଧ୍ୟ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ହୁଏ । ସାଧାରଣତଃ ଏହା ଶୁଷ୍କ ଜଳବାୟୁରେ ବଢ଼େ । ମିଶ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଅରଣ୍ୟମାନଙ୍କରେ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ମଧ୍ୟମ ଆକାରର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଗଛ । ଏହି ଗଛର ବକଳ ଅତିଶୟ ଧଳା ବା ସବୁଜ ମିଶା ଧଳାରଙ୍ଗର ଅଟେ । ତେଣୁ ଏହା ଜଙ୍ଗଲରେ ବାରିହୋଇଯାଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଡାଳ ଶେଷରେ ଏକତ୍ର ଥାଆନ୍ତି । ପତ୍ରସବୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଓ ସରଳ । ପାଞ୍ଚ ପାଳି ବିଶିଷ୍ଟ । ପତ୍ରର ବ୍ୟାସ ୨୦-୪୦ ସେ.ମି. ହେବ । ପତ୍ରର ତଳପାଖ ଲୋମଶ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଯୌଗିକ ଅସୀମ ସ୍ତବକରେ ଥାଆନ୍ତି । ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ହଳଦିଆ-ଧୂସର । ସ୍ତବକରେ ମଧ୍ୟ ଲୋମ ଥାଏ । ଫଳିକାଚକ୍ରରେ ୫ଟି ଫଳିକା ଥାଏ । ଫଳିକାଚକ୍ରର ରଙ୍ଗ ଲାଲ ହୋଇଥାଏ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ କଣ୍ଟାଳିଆ ଲୋମ ଦ୍ଵାରା ଆବୃତ ହୋଇଥାଏ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଏହାର କାଣ୍ଡରୁ ମିଳୁଥିବା ଅଠା ଔଷଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହାକୁ କାରାୟା ଅଠା ବା କାଦିରା ଅଠା କହନ୍ତି ।

ଏହି ଅଠା ସାଧାରଣତଃ ଝାଡ଼ା ପରିଷ୍କାର କରାଏ । ଏହା ତଣ୍ଟିର ନାନା ରୋଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ-। ଦାନ୍ତ ବସାଇବାପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ନାନା ପ୍ରକାର ଲଜେନ୍ସ ଓ ଅଠାଜାତୀୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଏଥିରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ ।

ଏହା ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରଚୁର ହୁଏ । ବସ୍ତରରେ ଆଦିବାସୀମାନେ ଏହି ଗଛର ଛେଲିକୁ କୁଟି ତାକୁ ପ୍ରସବ ପୂର୍ବରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତିମାନଙ୍କୁ ଦିଅନ୍ତି । ଏହାଦ୍ଵାରା ଶୀଘ୍ର ସୁଖ ପ୍ରସବ ହୁଏ ।

ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର- ଏହି ଗଛର କାଠ ନାନା କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ନାନା ଗୃହ-ଉପକରଣ ଏଥିରୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । କବାଟ, ଝରକା, ନୌକା, ପ୍ୟାକିଂବାକ୍ସ ଆଦି ମଧ୍ୟ ଏଥିରୁ ତିଆରି ହୁଏ ।

ଗଛର ବିକଳରୁ ଏକ ତନ୍ତୁ ବାହାରେ । ଏହା ଖୁବ୍ ଶିଘ୍ର ଏବଂ ଏଥିରୁ ଦଉଡ଼ି ତିଆରି ହୁଏ-। ଏହି ଦଉଡ଼ି ଖୁବ୍ ଟାଣ । ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶର ଆଦିବାସୀମାନେ ଏହି ଦଉଡ଼ି ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି । ବକଳାର ତନ୍ତୁରୁ ମୋଟା ଲୁଗା ମଧ୍ୟ ତିଆରି ହୁଏ । ମଞ୍ଜିକୁ ଖାଇହୁଏ । ତରକାକରୀରେ ..........କଲେ ତରକାରି ସୁସ୍ଵାଦୁ ହୁଏ ।

ଅନ୍ୟ ଜାତି - ଏହି ଗଛର ( ପ୍ରଜାତିର) ଆଉ ଦୁଇଟି ଜାତି ଅଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା : (୧) Sterculia Villoza Roxb (ହିନ୍ଦୀରେ ଉଦଳ ଅଟେ) । ଏହା ଭାରତର ପ୍ରାୟ ସବୁସ୍ଥାନରେ ହୁଏ । ଅନ୍ୟଟି (୨) ହେଲା Sterculia Foetida L. ଓ ଏହାକୁ ଜଙ୍ଗଲୀ ବାଦାମ କହନ୍ତି । ଏହି ଜଙ୍ଗଲୀ ବାଦାମୀ ଦକ୍ଷିଣ ଭାରତରେ ବହୁତ ପରିମାଣରେ ହୁଏ । ଏଥିରୁ ମଧ୍ୟ କିଛି ଔଷଧ ମିଳେ । ଜଙ୍ଗଲ ବାଦାମର ମଞ୍ଜିରୁ ଏକ ତେଲ ବାହାରେ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଝାଡ଼ାକାରୀ ବା ମୃଦୁ ବିରେଚକ ଅଟେ ।

ଅର୍ଜୁନ

ବଂଶ – Conbretaceae

ବୈଷୟିକ ନାମ – Terminalia arjuna Wight & Arnott.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ଅର୍ଜୁନ, କାହୁ କୋଭା

ଓଡ଼ିଆ – ଅର୍ଜୁନ

ସଂସ୍କୃତ – ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ରୁମ, କକୁଭ

ବଙ୍ଗଳା – ଆରଜୁନ

ତେଲୁଗୁ – ମିରିଚମାଟି ଚେଟ୍ଟୁ

ବିସ୍ତୃତି - ଏହି ଗଛ ପୁରାଣରେ ଯାମଳାର୍ଜୁନ ଗଛ ନାମରେ ଖ୍ୟାତ । ଏହା ଭାରତର ସବୁସ୍ଥାନରେ ହୁଏ । ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଜାଗାମାନଙ୍କରେ ଓ ନଦୀ ବା କେନାଲ କୂଳରେ ଏହା ସାଧାରଣତଃ ହୁଏ । ସଂସ୍କୃତରେ ଏହାକୁ ନଦୀସରଜ୍ୱା ବୋଲି କହୁଥିଲେ । ନଦୀକୂଳରେ ଏହା ହେଉଥିବାରୁ ଏହାର ନାମ ଏପରି ଦିଆଯାଇଥିଲା ।

ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ସାଧାରଣତଃ ପାଣି ପାଖରେ ଜଙ୍ଗଲରେ ହୁଏ । ଏହାର ମୂଳକୁ ସ୍ଥିରକ ମୂଳ (Buttress root) କହନ୍ତି । ଏହି ଚେର କଳ୍ପଶାକାନ୍ଦି (Mangrove) ଜାତୀୟ ଗଛମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ । ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଓ ଏହାର ଚେର ବାହାଡ଼ାଗଛ ପରି କଳ୍ପଶାକାନ୍ଦି ଜାତୀୟ ଅଟେ । କାଣ୍ଡ ବଡ଼ ହୁଏ ଓ ଶାଖାୟିତ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ମୁଖୀ ଓ ପ୍ରତି ଗଣ୍ଠିରେ ଦୁଇଟିକରି ପତ୍ର ଥାଏ । ପତ୍ର ସରଳ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବସନ୍ତ ଋତୁ ଆରମ୍ଭରେ ଝଡ଼ିପଡ଼ନ୍ତି ଓ ପରେ ନୂଆ ପତ୍ର ବାହାରେ । ତେଣୁ ଏହା ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଉଦ୍ଭିଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ । ଶାଖା ଅଗରେ ସାଧାରଣତଃ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ଥାଆନ୍ତି । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଅସୀମ ଓ ଶୂକୀଜାତୀୟ ସ୍ତବକରେ ଥାଆନ୍ତି । ଫୁଲ ଛୋଟ ଛୋଟ ଓ ଫିକା ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ଅଟନ୍ତି । ସାଧାରଣତଃ ବସନ୍ତଋତୁରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ । ଫୁଲରେ ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଚେପ୍ଟା ଓ ପାଚିଗଲେ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ହୁଏ । ଏହା ଭିତରେ ଥିବା ଶସ (ବୀଜପତ୍ର)କୁ ଅନେକେ ଖାଆନ୍ତି । ଏହା ସୁସ୍ଵାଦୁ ।

ଔଷଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ହୃଦ୍‌ରୋଗ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ଭଲ ଔଷଧଭାବେ ଗଣା । ହୃଦ୍‌ରୋଗୀମାନଙ୍କୁ ଏହାର ବକଳା ସିଝାଇ ସେହି ପାଣି ସହିତ କ୍ଷୀର ମିଶାଇ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳୁ ଖାଲି ପେଟରେ ଖାଇବାକୁ ଦେଲେ ହୃଦ୍‌ରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ । ରକ୍ତବାହୀ ଶିରା ସତେଜ ରହେ ଓ ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନରେ ଅସୁବିଧା ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହାର ବିକଳ କାଷାୟ ଅଟେ । ହୃଦଯନ୍ତ୍ରକୁ ଏହା ଠିକ୍ ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଜ୍ଵରରୋଗରେ ଦିଆଯାଏ । ହାଡ଼ ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିଲେ ଛେଲିକୁ ଗୁଣ୍ଡକରି ଭାଜି ବାନ୍ଧିଦେଲେ କିଛିଦିନ ପରେ ଉପକାର ମିଳେ । ହୃଦ୍‌ରୋଗରେ ଟନିକ୍‌ଭାବେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ଏହାର ଛେଲିକୁ ପାଣିରେ ସିଝାଇ କ୍ଵାଥ କରି ଅଳ୍ପ ମହୁ ସହିତ ଖାଇଲେ ବହୁମୂଦ୍ର, ପ୍ରମେହ ଆଦି ରୋଗ ଭଲ ହୁଏ । ସାଧାରଣତଃ ଅର୍ଜୁନ କଷାୟ ରସ ବିଶିଷ୍ଟ, ବଳକାରକ ଏବଂ ହୃଦ୍‌ରୋଗ, କଫ, ଶୋଥ, ପିତ୍ତ, କ୍ଷତ, ରକ୍ତଦୋଷ ଆଦିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ତେଜପତ୍ର

(Bay leaf)

ବଂଶ – Lauraceae (ଡାଲଚିନି ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Cinnamomum tamala

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ତେଜ୍‌ପତ୍‌

ଓଡ଼ିଆ – ତେଜପତ୍ର

ବଙ୍ଗଳା – ତେଜପାତା

ତେଲୁଗୁ ଓ ତାମିଲ୍ – ତଲିସା ପତ୍ରି

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ତେଜପତ୍ର ଗଛ ସହିତ ସମସ୍ତେ ଊଣାଅଧିକେ ପରିଚିତ । ଗଛଟି ମଧ୍ୟମ ଧରଣର ଗୁଳ୍ମଜାତୀୟ ବହୁବାର୍ଷିକ ଅଟେ । ପତ୍ରକୁ ତେଜପତ୍ର କହନ୍ତି । ଏହା ନାନା ବ୍ୟବହାରରେ ଲାଗେ । ଡାଲଚିନି ଓ ଏହା ଏକ ବଂଶର ଅଟନ୍ତି । ସାଧାରଣତଃ ଶୁଖିଲା ପତ୍ର ତେଜପତ୍ର ବୋଲି ସମସ୍ତେ ଜାଣନ୍ତି । ଏହି ଗଛଟି ଶାଖାୟିତ । ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଅସୀମ ସ୍ତବକରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣା ଆକାରର ଅଟେ । ଗଛର ବକଳ ଓ ପତ୍ର ନାନା ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଗକୁ ଓ ମୂଳଆଡ଼କୁ ସରୁ। ପତ୍ରର ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଜାଲିକା ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଅଟେ । ସାଧାରଣତଃ ପତ୍ରରେ ତିନିଟା ମୋଟା ଶିରା ଥାଏ । ଏହାର ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପତ୍ରଧାର ସରଳ । ପତ୍ରବିନ୍ୟାସ ଏକାନ୍ତର ଅଟେ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ । ଏହା ଅସୀମ ସ୍ତବକରେ ଥାଏ । ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ଧଳା-ସବୁଜ ଅଟେ । ଫୁଲ ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ । ଫଳ ଛୋଟ ଛୋଟ ଓ ଗୋଲାକାର ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହା ଭାରତରେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖାସି ଓ ଜୟନ୍ତିଆ ପର୍ବତମାଳା ଅଞ୍ଚଳ, ବ୍ରହ୍ମଦେଶ ବା ମିଆଁମାର, ବାଂଲାଦେଶରେ ପ୍ରଚୁର ହୁଏ । କେତେକ ବଗିଚାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଲଗାଯାଇଥାଏ । ପଶ୍ଚିମଘାଟ ପର୍ବତମାଳାରେ ଏହା ମଧ୍ଯ ହୁଏ । ପ୍ରାୟ ୧୦୦-୩,୦୦୦ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚତାରେ ଏହା ଭଲ ବଢ଼େ । ଗଛର ସବୁ ଅଂଶର ସୁଗନ୍ଧି ବା ସୌରଭ ଅଛି । ତେଣୁ ଏହାର ଆଦର ଅଛି । ଏହାର ଚାଷ ମଧ୍ୟ କେତେକ ଅଞ୍ଚଳରେ କରାଯାଏ । ଏହି ଗଛ ପ୍ରାୟ ୧୮୦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚିରହେ । ଏହାର ଚାଷପାଇଁ ବିଶେଷ ଯତ୍ନର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅକ୍ଟୋବରରୁ ଡିସେମ୍ବର ମାସ ମଧ୍ୟରେ ତୋଳାଯାଏ । ତିନି ଚାରିଦିନ ଖରାରେ ଶୁଖିଗଲା ପରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ବଜାରକୁ ବିକ୍ରିପାଇଁ ପଠାଯାଏ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ସୁରାସାର ବା ଆଲକୋହଲରେ ଦ୍ରବୀଭୂତ ହେଉଥିବା ଉଦ୍‌ବାୟୀ ତୈଳକୁ ଏହା ସୁଗନ୍ଧିତ କରେ । ଏହା ବେଶୀ ଭାଗ ପତ୍ରରେ ଥାଏ । ଇଉଜିନଲ୍ (Eugcnol) ନାମକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଏଥିରେ ଥାଏ । ଆୟୁର୍ବେଦରେ ଏହାର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ଡାଲଚିନିରୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ମିଳେ । ଲବଙ୍ଗ ତେଲରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ମିଳେ ।

ତେଜପତ୍ରର ନାନା ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ରୋଷେଇରେ ଏହାର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଏହା ନାନା ଔଷଧୁଭାବେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ବଥ, କୁଣ୍ଡିଆ ଆଦିରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । କଞ୍ଚା ତେଜପତ୍ରର ରସ ପେଟମରା ଓ ତରଳ ଝାଡ଼ାରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ସୁଫଳ ଦିଏ ।

ମେଥି

(Fenugreek)

ବଂଶ – (Family) Papilionaceae (Leguminosae)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Trigonella foenum graecum Lin.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ସଂସ୍କୃତ – ମେଥିକା, ବୋଧନୀ, ମନ୍ଥା

ହିନ୍ଦୀ – ମେଥି

ଓଡ଼ିଆ – ମେଥି

ବଙ୍ଗଳା – ମେଥି

ତେଲୁଗୁ – ମେନ୍ଥାୟାମୁ

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ଗୋଟିଏ ଶାଗଜାତୀୟ କ୍ଷୁପ ଓ ଏକବାର୍ଷିକ ଅଟେ । କାଣ୍ଡ ଶାଖାୟିତ ଓ ସରୁ । ଚେରରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଗଣ୍ଠି ଥାଏ । ଏହି ଗଣ୍ଠିରେ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନକାରୀ ବୀଜାଣୁ ଥାଆନ୍ତି । ଏହି କ୍ଷୁପର ଉଚ୍ଚତା ୩୦-୫୦ ସେ.ମି. ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ । ପତ୍ର ଯୌଗିକ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପତ୍ରର ପ୍ରାୟ ତିନୋଟି ଉପପତ୍ର ଥାଏ । ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭରେ ଓ ଶୀତଦିନେ ଏହା ଭଲ ହୁଏ । ଗଛ ୩/୪ ମାସର ହୋଇଗଲେ ଏହାକୁ ଶାଗଭାବେ ଖିଆଯାଏ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଏବଂ ସସୀମ ସ୍ତବକରେ ଥାଆନ୍ତି । ଫୁଲ ଈଷତ୍ ଧଳା ବା ହଳଦିଆ ହୁଏ । Pepilionaceac ବା ଅଗସ୍ତ୍ୟବଂଶ ଫୁଲ ପରି ଏଗୁଡ଼ିକ ହୁଏ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଛୁଇଁଜାତୀୟ ଅଟେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫଳରେ ଦୁଇରୁ ଅଧିକ ମଞ୍ଜି ରହିଥାଆନ୍ତି । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ଆୟତାକାରର ଅଟନ୍ତି । ଏହି ମଞ୍ଜିରୁ ଔଷଧ ମିଳେ-। ଏଥରେ ସ୍ନେହାମ୍ଳ, ପୁଷ୍ଟିସାର, ଭିଟାମିନ୍ ‘କ’ ଏବଂ ‘ଗ’, ଶର୍କରା, କ୍ୟାଲ୍‍ସିୟମ୍‍, ଫସ୍‌ଫରସ୍ ଓ ଲୌହ ଥାଏ । ଏହା ଖୁବ୍‌ ପୁଷ୍ଟିକାରକ ଅଟେ । ଏହାର ବାସନାପାଇଁ ପତ୍ରକୁ ଶୁଖାଇ ରଖାଯାଏ ।

ବିସ୍ତୃତି - ମେଥି ପ୍ରଥମେ ଭାରତକୁ ଦକ୍ଷିଣ ୟୁରୋପରୁ ଆସିଲା ପରେ ଏହା ଏଠାରେ ସର୍ବତ୍ର ଚାଷ କରାଯାଇ ଏକ ଅତି ଦରକାରୀ ମସଲା ହୋଇଯାଇଛି । ଏହାର ଔଷଧଗୁଣ ଓ ସୁବାସପାଇଁ ମେଥ୍ ସମସ୍ତଙ୍କର ଜଣାଶୁଣା । ମେଥୁର ନାନା ଜାତି ପୃଥିବୀର ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ମିଳନ୍ତି । ଭାରତରେ ଏହା ହିମାଳୟ ପାଦଦେଶରୁ କେପ୍ କମୋରିନ୍ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସର୍ବତ୍ର ଆଦୃତ ହୁଏ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ମେଥିର ନାନା ଔଷଧଗୁଣ ଅଛି । ଏହା କ୍ଳାନ୍ତି, ବସନ୍ତ, ପେଟ ଗୋଳମାଳ, ବାତ, କ୍ଷୁଧାହୀନତା ଏବଂ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କର ମାସିକ ଋତୁସ୍ରାବରେ ଗୋଳମାଳ ଆଦି ଦୂର କରେ । ଏହା ମଧ୍ୟ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ୟବର୍ଦ୍ଧକ ଅଟେ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ନାଳଝାଡ଼ା, ପତଳା ଝାଡ଼ା, ବହୁଦିନର କାଶ, ପ୍ଲୀହାବୃଦ୍ଧି, ଯକୃତ୍‍ବୃଦ୍ଧି, ଅସ୍ଥିକୋମଳ ରୋଗ ଓ ମଧୁମେହ ରୋଗର ସୁଫଳ ଦିଏ । ପ୍ରତିଦିନ ୨୫ ଗ୍ରାମ୍ କରି ମେଥିଗୁଣ୍ଡ ପାଣି ସହିତ ପ୍ରାୟ ଏକୋଇଶ ଦିନ ଖାଇଲେ ରକ୍ତ ଓ ମୂତ୍ରରେ ଶର୍କରା ଅଂଶ କମିଯାଏ । ଗାଈର କ୍ଷୀର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କପାମଞ୍ଜି ସହ ମେଥି ଦିଆଯାଏ । ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ କ୍ଷୀର ବୃଦ୍ଧି କରାଏ । ଏହା ଏକ ଟନିକ୍ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ମେଥି ପରିବାର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପଶୁଚିକିତ୍ସା ଓ ହୋମିଓପ୍ୟାଥିକ୍‌ ଚିକିତ୍ସାରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ବହୁଳ ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା ଆଦି ଦେଶମାନଙ୍କରେ ଏଥୁରୁ ନାନା ଟନିକ୍ ଓ ପ୍ରସାଧନ ସାମଗ୍ରୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ । ଏହା କେଶବର୍ଦ୍ଧକ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ରଙ୍ଗ କରିବା ଶିଳ୍ପରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ଭଜା ମେଥିଚୂର୍ଣ୍ଣ ଖାଇ ସକାଳୁ କିଛି କ୍ଷୀରପାନ କଲେ ଶରୀର

ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ ।

ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜାତି - Melilotus Indica ( ମେଲିଲୋଟସ୍ ଇଣ୍ଡିକା) ଏକ ବଣୁଆ ମେଥି ଅଟେ । ଏହାର ମେଥି ପରି ଗୁଣ ଅଛି । ଏହା ଅଗଚ୍ଛାଭାବେ ବଢ଼େ । ଛୋଟ ଛୋଟ କ୍ଷୁପ ଜାତୀୟ ଅଟେ । ଫୁଲ ମେଥି ଫୁଲ ପରି ଓ ଧଳାରଙ୍ଗର ଅଟେ ।

ଭାରତରେ ବହୁଳ ମେଥିଚାଷ ହୋଇ ବିଦେଶକୁ ମଧ୍ୟ ରପ୍ତାନୀ କରାଯାଏ । ପ୍ରାୟ ୪୦,୦୦୦ ହେକ୍ଟର ଜମିରେ ମେଥୁଚାଷ କରାଯାଏ । ପ୍ରାୟ ୨୦,୦୦୦ ଟନ୍ ମେଥିମଞ୍ଜି ଏଥିରୁ ମିଳେ ।

କଳାଦାନା (କନିଖଣ୍ଡ)

ବଂଶ – Convolvulaceac

ବୈଷୟିକ ନାମ – Ipomoea Sp. (L) Roth Syn. Ipomoea hederacea auct. non. Jacq.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ - କାଲାଦାନା, ନୀଳକଲମୀ

ଓଡ଼ିଆ - କୃଷ୍ଣବୀଜ, କନିଖଣ୍ଡ

ସଂସ୍କୃତ - କୃଷ୍ଣବୀଜ

ତେଲୁଗୁ – ଜିରିକି

ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ଭାରତୀୟ ସ୍ଥାନୀୟ ନାମ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ନୀଳ ହୋଇଥିବାରୁ ‘ନୀଳ କଲମୀ’’ ନାମ ହିନ୍ଦୀରେ ରଖାଯାଇଛି ।

ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହି ଗଛଟି ଗୋଟିଏ ଗୁଡ଼ାଇ ହୋଇ ମାଡ଼ିଥିବା ଲତା । ଏହା ଏକବାର୍ଷିକ ଲତା ଅଟେ । ଡାଳ ଶାଖାୟିତ । ଏଥିରେ ଲୋମ ପ୍ରାୟ ନାହିଁ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ବ୍ୟାସ ୫-୧୨ ସେ.ମି. ହେବ । ଆକାରରେ ଏହା ଅଣ୍ଡାକାର । ଅନେକ ସମୟରେ ପତ୍ର ତିନିଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ପତ୍ର ସରଳ ଓ ଅନୁପର୍ଣ୍ଣ (Stipule) ନ ଥାଏ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ସସୀମ ସ୍ତବକରେ ପତ୍ରକକ୍ଷରେ ଥାଆନ୍ତି-। ଫୁଲ ନୀଳ ରଙ୍ଗର ଅଟେ । ତଳକୁ ସାମାନ୍ୟ କମଳାରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ । ଫୁଲର ଦଳମଣ୍ଡଳ କାହାଳୀ ଆକାରର ଅଟନ୍ତି । ଏହା ଏହି ବଂଶର ଗଛମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ । ବୃତିଗୁଡ଼ିକ ଲାଗିଲାଗି ଥାଆନ୍ତି ଓ ଦଳଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ଲାଗିଲାଗି ରହିଥାଆନ୍ତି । ପୁଂକେଶର ପାଞ୍ଚଟି ଥାଏ ଓ ଗର୍ଭକେଶରରେ ଦୁଇଟି ଫଳିକା ଏକତ୍ର ଥାଆନ୍ତି । ଫଳ ଗୋଲାକାର । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଓ ଲୋମଶୂନ୍ୟ ।

ଫୁଲଗୁଡ଼ିକର ରଙ୍ଗ ଗଛରେ ଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନୀଳ ଥାଏ । ଏହା ତୋଳି ଆଣିବା ପରେ ବାଇଗଣି ରଙ୍ଗର ହୋଇଯାଏ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହି ଗଛ ଭାରତରେ ସର୍ବତ୍ର ମିଳେ । ୧,୮୦୦ ମିଟର ଉଚ୍ଚତାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ଗୋଟିଏ ବଣୁଆଁ ଗଛ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଚାଷ କରାଯାଏ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଶୁଖିଲା ମଞ୍ଜିରୁ ଔଷଧ ହୁଏ । ଏହା ଝାଡ଼ାକାରକ । କୋଷ୍ଠବଦ୍ଧତାରେ ଏହା ଦିଆଯାଏ । ପରିମାଣ ଡାକ୍ତର ବା କବିରାଜଙ୍କୁ ପଚାରି ଖାଇବା ଉଚିତ । ନଚେତ୍ ଉତ୍ତେଜନା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ।

ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର - ତଟକା ଫଳକୁ ତରକାରି କରି ମଧ୍ୟ ଖିଆଯାଏ । ଏହାର ସୁନ୍ଦର ଫୁଲପାଇଁ ଏହା ବାଡ଼ିବଗିଚାରେ ଲଗାଯାଏ ।

ଅନ୍ୟ ଜାତି - ଏହାର ନାନାପ୍ରକାର ଜାତି ଅଛି । ସେମାନଙ୍କର ଝାଡ଼ାକାରୀ ଗୁଣ ଅଛି । କେତୋଟି ସେଥିରୁ ଦିଆଗଲା ।

ଯଥା : Ipomoca Pescarpac (L.), (ହିନ୍ଦୀରେ ଦୋପ୍ତିଲତା, ଓଡ଼ିଆରେ କଂସାରୀଲଟା ବା ଛାଗଳପାଦ) ଏହା ସାଧାରଣତଃ ବାଲିରେ ହୁଏ । ଏହାକୁ ଇଂରାଜୀରେ Sand binder ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହିପରି ଆଉ କେତେକ ଜାତିର ମଧ୍ୟ ଅଛି ।

ହେଙ୍ଗୁ

ବଂଶ  - Umbelliferae

ବୈଷୟିକ ନାମ – Ferula narthex Boiss syn. Ferula Asafoetida L.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ହିଙ୍ଗ୍‌

ଓଡ଼ିଆ – ହେଙ୍ଗୁ

ବଙ୍ଗଳା – ହିଙ୍ଗ୍‌

ସଂସ୍କୃତ – ବାହ୍ଲିକା, ଅଙ୍ଗୁଦ ଗନ୍ଧା

ତେଲୁଗୁ - ଇନ୍‌ଗୁମୋ

ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ବୈଜ୍ଞାନିକ ନାମ ଉପରେ ଆଧାରିତ । ‘ଆସାଫୋଇଟିଡ଼ା’ ହେଉଛି ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ଓ ଇଂରାଜୀ ନାମ । ‘ଫେରୁଲା ଆସାଫୋଇଟିଡ଼ା’ (Ferula Asafoetida) ରୁ ଏହି ନାମ ଆସିଅଛି ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ଗୋଟିଏ ବହୁବାର୍ଷିକ ଡେଙ୍ଗା ଗଛ । ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ଅଧମିଟରରୁ ଏକମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ । ଏହାର ଚେର ଖୁବ୍ ବଳିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରାୟ ଗାଜର ପରି ଅଟେ । ପତ୍ର ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଅଟେ । ଧନିଆଁ ବା ଜୀରା ଗଛର ପତ୍ର ପରି । ଏ ସବୁ ଏକା ବଂଶର ଗଛ । ତଳ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସରଳ ଓ ପ୍ରାୟ ୩୦-୬୦ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ହୁଏ । ଏହା ଅଣ୍ଡାକାର (ovate) ଅଟେ । ଉପର ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କଟା କଟା ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ । ଜୀରା, ପାନମହୁରୀ ବା ଧନିଆଁପତ୍ର ପରି ଦିଶେ । ନୂଆ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ ଲୋମ ଥାଏ । ଅନୁପର୍ଣ୍ଣ (Stifule) ନ ଥାଏ । ସ୍ତବକ ଅସୀମ ଓ ଅମ୍‌ବେଲ୍‌ (Umbel) ଜାତୀୟ ଅଟେ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଅଟନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ଏକତ୍ର ଡାଳର ଉପରିଭାଗରେ ରହିଥାଆନ୍ତି । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ । ଦଳମଣ୍ଡଳରେ ଚାରିଗୋଟି ବା ପାଞ୍ଚଗୋଟି ପାଖୁଡ଼ା ଥାଆନ୍ତି । ପୁଂକେଶର ଚାରୋଟି ବା ପାଞ୍ଚଟି ଥାଏ । ଗର୍ଭକେଶରରେ ଦୁଇଟି ଫଳିକା ଥାଏ । ଫଳିକା ଫୁଲ ନିମ୍ନଭାଗରେ ଥାଏ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ୮ ମି.ମି. ଲମ୍ବ । ଏହାର ଚଉଡ଼ା ଲମ୍ବଠାରୁ ବେଶୀ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହା କେବଳ କାଶ୍ମୀରରେ ଚାଷ କରାଯାଏ । ଅନ୍ୟତ୍ର ସେତେ ଭଲ ବଢ଼େ ନାହିଁ । ଜଳବାୟୁ ଏହାର କାରଣ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଏହି ଗଛର ମୋଟା ଚେରରୁ ବା ଧାବକ କନ୍ଦରୁ ଏକ ଅଠାଳିଆ (Resin) ପଦାର୍ଥ ବାହାରେ । ଚେର ବା କନ୍ଦକୁ ବା ଉପରେ ଥିବା କାଣ୍ଡକୁ ସାମାନ୍ୟ କାଟିଦେଲେ ଏହି ଅଠା ବାହାରେ । ଏଗୁଡ଼ିକ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ । ଏହା ହେଙ୍ଗୁ ନାମରେ ସର୍ବତ୍ର ପରିଚିତ । ଏହାର ଏକ ପ୍ରକାର ବାସନା ଅଛି । ଏହାର ବାସନାରେ କବକ ବା କୀଟ ଦୂରେଇଯାଆନ୍ତି ।

ଏହା ବହୁ ଔଷଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଶ୍ଵାସରେ ଧଇଁ ପେଲିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଅଜୀର୍ଣରେ, ପେଟ ମାରିବାରେ, କଲେରାରେ ଓ ଲଟାକାଶରେ ଏହା ସୁଫଳ ଦିଏ । ଏହା ସ୍ନାୟୁସମୂହ ଓ ଶ୍ଵାସଯନ୍ତ୍ରକୁ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଉଥିବାରୁ ନିମୋନିଆ ଓ ବ୍ରୋନ୍‌କାଇଟିସ୍ ବା ଶ୍ଵାସନୀରେ ଭଲ କାମ ଦିଏ । ବିଶେଷତଃ ପିଲାମାନଙ୍କର ଏହି ସବୁ ରୋଗରେ ଏହା ଅବ୍ୟର୍ଥ । ଅନ୍ତକୁ ଉତ୍ତେଜନା ଦେବାଲାଗି ଏହାକୁ ପେଟ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବୋଳିଦିଆଯାଏ । ଏହାଦ୍ଵାରା ଝାଡ଼ା ପରିଷ୍କାର ହୁଏ ।

ହେଙ୍ଗୁ ନିଦ୍ରାକାରୀ ବା ଶାମକ ଅଟେ । ଏହାକୁ ତେଣୁ ହୃଦ୍‌ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର - ହେଙ୍ଗୁ ଏକ ମସଲାଭାବେ ମଧ୍ୟ ନାନା ବ୍ୟଞ୍ଜନରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଆଚାର ଓ ନାନା ତରକାରିରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

ଅନ୍ୟ ଜାତି - ମଧ୍ୟପ୍ରାଚ୍ୟରେ ଓ ଆଫଗାନିସ୍ଥାନ ଆଦିରେ Ferula foetida Regal ମଧ୍ୟ ହେଙ୍ଗୁପରି ଅଟେ । ଭାରତରେ ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ ଔଷଧ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାରପାଇଁ ୬,୦୦୦ କ୍ଵିଣ୍ଟାଲ୍ ହେଙ୍ଗୁ ଆବଶ୍ୟକ । ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଏହି ଚାଷର ଆବଶ୍ୟକତା ଅଛି ।

କେଶଦୁରା ବା କେଶଦୁଦୁରା

(Trailing Eclipta)

ବଂଶ – Compositae (ସୂର୍ଯ୍ୟମୁଖୀ ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Eclipta alba L. Syn. Wedelia Calendulacea

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – କୋଶୋରାଜ୍

ଓଡ଼ିଆ – କେଶଦୁରା, କେଶ ଦୁଦୁରା, କେଶନ୍ଦ୍ରା

ବଙ୍ଗଳା - କେଶରାଜ୍ , କେଶରଞ୍ଜନ

ସଂସ୍କୃତ - କେଶରାଜ, କେଶରଞ୍ଜନ, କୁନ୍ତଳବର୍ଦ୍ଧନ, ଅଙ୍ଗାରକ, ମର୍କର, ଇତ୍ୟାଦି

ତେଲୁଗୁ - ଗୁଣ୍ଟକଲ, ଗରଚେଟ୍ଟୁ

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଭୃଙ୍ଗରାଜ ପରି ଏହା ଏକ କ୍ଷୁପଜାତୀୟ ବହୁବାର୍ଷିକ ଗଛ । ପାଣି ପାଖରେ ଭୂଇଁ ଉପରେ ଏହା ମାଡ଼େ । ପ୍ରତି ଗଣ୍ଠିରୁ ଚେର ବାହାରି ଏହାକୁ ମାଟି ଉପରେ ମାଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଅନ୍ୟ ସନ୍ତସନ୍ତିଆ ଜାଗାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦେଖାଯାଏ । ଏହାକୁ ଏକ ଅଗଚ୍ଛା ଭାବେ ଗଣାଗଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅତି ଉପକାରୀ । ପତ୍ରବିନ୍ୟାସ ସମ୍ମୁଖୀ ଅଟେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସରଳ ଓ ବର୍ଚ୍ଛାକାରର ଅଟନ୍ତି । ପତ୍ରଧାର ସରଳ ଓ ପତ୍ରର ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗଣ୍ଠିରୁ ଦୁଇଟି କରି ସମ୍ମୁଖୀ ପତ୍ର ବାହାରିଥା’ନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ମୁଖୀ ଓ ଚତୁଃସାରୀ ଅଟେ । ଅର୍ଥାତ୍ ତଳ ପତ୍ର ଦୁଇଟି ଏକଦିଗକୁ ବାହାରିଥିଲେ ତା’ଉପର ପତ୍ରଦୁଇଟି ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ବାହାରିଥାଏ । ଏହାକୁ ଚତୁଃସାରୀ କହନ୍ତି । ସ୍ତବକ ମୌଳି ଜାତୀୟ ବା ମୁଣ୍ଡପରି ଅଟେ । ଏହା ଏହି ବଂଶରେ ଦେଖାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟମୁଖୀ ବା ଗେଣ୍ଡୁ ଗଛରେ ଏହି ପ୍ରକାରର ସ୍ତବକ ଦେଖାଯାଏ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଧଳା । ଅନେକ ଫୁଲ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସ୍ତବକରେ ଥା’ନ୍ତି । ଏହି ମୌଳି ଜାତୀୟ ସ୍ତବକରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଫୁଲ ଥାଏ । ବାହାରକୁ ଥିବା ଫୁଲ ଏକଲିଙ୍ଗୀ ଓ ମାଈ ଅଟେ । ଭିତରକୁ ଥିବା ଫୁଲକୁ ଦ୍ୱି-ଲିଙ୍ଗୀ ବା ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ ଅଟେ । ଭିତରକୁ ଥିବା ଫୁଲକୁ ପୀଠପୁଷ୍ପକ କହନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ବହୁସଂଖ୍ୟାରେ ଏକତ୍ର ପୁଷ୍ପଦଣ୍ଡ ଉପରେ ଥାଆନ୍ତି । ମାଈଫୁଲରେ ଦ୍ୱି-ଫଳିକ ଗର୍ଭକେଶର ଥାଏ । ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ ଫୁଲରେ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ପୁଂକେଶର ଓ ଗୋଟିଏ ଦ୍ଵି-ଫଳିକ ଗର୍ଭକେଶର ଥାଏ । ବୃତି ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଥାଏ ଓ ଦଳ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଥାଏ । ଦଳମଣ୍ଡଳ ଲାଗି ଲାଗି ଥା'ନ୍ତି । ଫଳ ଅତି ଛୋଟ ଓ ସେଥିରେ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ମଞ୍ଜି ଥାଏ ।

କେଶଦୁରା ପତ୍ର ଗାଢ଼ ନୀଳବର୍ଣ୍ଣର ହୋଇଥାଏ । ଏହା ଶୃଙ୍ଗରାଜ ଗଛର ପତ୍ରଠାରୁ କିଛି ଅଧିକ ଚଉଡ଼ା । ଭୃଙ୍ଗରାଜର ପତ୍ର ଧଳା ଦିଶେ । ତେଣୁ ଦୁଇଟିକୁ ବାରିହୋଇଯାଏ । ଭୃଙ୍ଗରାଜ ବଦଳରେ କେଶଦୁରା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଗୁଣ ଉଭୟଙ୍କର ପ୍ରାୟ ଏକ ପ୍ରକାରର ଅଟେ । କେଶଦୁରା ଗଛ ଓ ପତ୍ରର ରସ ହାତରେ ଲାଗିଲେ ଅଳ୍ପ ସମୟରେ ହାତ କଳା ପଡ଼ିଯାଏ । ତେଣୁ ମୁଣ୍ଡର କେଶପାଇଁ ଏହା ଅତି ଉପକାରୀ ଅଟେ ।

ଔଷଧଗୁଣ - କେଶଦୁରା ଶୀତଳ, ତିକ୍ତରସ ଓ କେଶର ପ୍ରଧାନ ଉପକାରକ ଅଟେ । ନେତ୍ରରୋଗ, ଶୋଥ, କ୍ଷତ, କଫି, ଆମ ଦୋଷ, ବ୍ରଣ, ଧବଳ ଛଉ, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଚର୍ମରୋଗରେ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

କେଶଦୁରା ଗଛକୁ ଶୁଖାଇ ରାଶିତେଲ, ନଡ଼ିଆତେଲ ବା ଜଡ଼ାତେଲରେ କିଛିଦିନ ପକାଇ ତାକୁ ଛାଣି ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇଲେ ମୁଣ୍ଡ ଥଣ୍ଡା ରହେ । କେଶ ଉପୁଡ଼ିଯିବା, କେଶ ପାଚିବା, ରୁପି, ମୁଣ୍ଡର କ୍ଷତ, ବ୍ରଣ ପ୍ରଭୃତି ଏଥିରେ ନିବାରିତ ହୁଏ । ଭୃଙ୍ଗରାଜ ବଦଳରେ ଏହାକୁ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଏହା ଦ୍ଵାରା ଦୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି, ଶ୍ରୁତିଶକ୍ତି, ଘ୍ରାଣଶକ୍ତି ଓ ଆସ୍ୱାଦନ ଶକ୍ତି ବୃଦ୍ଧିପାଏ । ଚର୍ମର ସ୍ପର୍ଶଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏହାଦ୍ଵାରା ବର୍ଷିତ ହୁଏ ।

ଘିକୁଆଁରୀ ବା ଘୃତକୁମାରୀ

(Aloe)

ବଂଶ – (ଲିଲି ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Aloe Vera Lin.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – ଘିକକୁଆଁରୀ

ହିନ୍ଦୀ – ଘୃତକୁମାରୀ

ବଙ୍ଗଳା – ଘୃତକୁମାରୀ

ସଂସ୍କୃତ – ଘୃତକୁମାରୀ

ଏଥିରେ ୟାଲୋୟାନ ନାମକ ଏକ ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ବହୁ ପରିମାଣରେ ଥାଏ । ତେଣୁ ଏହା ନାନା ଦରକାରୀ ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା – ଏହା ଏକବୀଜପତ୍ରୀ ଉଦ୍ଭିଦର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଏବଂ ଲିଲି ବଂଶରେ ରଖାଯାଇଛି । ଘିକୁଆଁରୀ ଏକ କ୍ଷୁପ ଜାତୀୟ ବହୁବାର୍ଷିକ ଉଦ୍ଭିଦ । କାଣ୍ଡ ଧାବକ କନ୍ଦଜାତୀୟ ଓ ମାଟିତଳେ ଅଧିକ ଅଂଶ ଥାଏ । କିଛି ଅଂଶ  ଉପରକୁ ବାହାରି ଆସିଥାଏ ଓ ମାଟି ଉପରେ ମାଂସଳ ପତ୍ରମାନ ବାହାରେ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଖୁବ୍ ମୋଟା ଓ ସେଥିରେ ବହୁତ କ୍ଲେଦ ବା ମିଉସିଲେଜ ଥାଏ । ଏହି ଅଠାଜାତୀୟ କ୍ଲେଦ ଔଷଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର କଣ୍ଟକିତ ଧାର ଥାଏ ଓ ତାହାର ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଜଳଧାରଣ କରିବାର ଶକ୍ତି ଥିବାରୁ ଏହା ମରୁଉଦ୍ଭିଦ ଅଟେ । ବିନା ପାଣିରେ ବହୁଦିନ ବଞ୍ଚିପାରେ । ପତ୍ରକକ୍ଷରୁ ଲମ୍ବ ଅସୀମ ସ୍ତବକ ବାହାରେ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଧଳାମିଶା ହଳଦିଆ ଓ ଲମ୍ବାକାର ଅଟେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫୁଲର ଛଅଗୋଟି ପରିଦଳ (Perianth) ଥାଏ । ବୃତି ଓ ଦଳରେ ଏହା ଅଲଗା ହୋଇ ନଥାଏ । ସବୁଗୁଡ଼ିକ ଏକାପରି ଓ ଦୁଇଧାଡ଼ିରେ ଥାଏ । ପରିଦଳ ଭିତରକୁ ଛଅଟି ପୁଂକେଶର ମଧ୍ୟ ଦୁଇଧାଡ଼ିରେ ଥାଆନ୍ତି । ଭିତରେ ତିନିଫଳିକା ବିଶିଷ୍ଟ ଗର୍ଭକେଶର ଥାଏ । ଏହି ପ୍ରକାର ଫୁଲ ସାଧାରଣତଃ ଏକବୀଜପତ୍ରୀମାନଙ୍କରେ ଦେଖାଯାଏ । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ଗୋଲ ଗୋଲ ଓ ସବୁଜ ରଙ୍ଗର ଅଟନ୍ତି ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ଘିକୁଆଁରୀର ବ୍ୟବହାର ପ୍ରଥମେ ଆରବ ଦେଶରେ ହୋଇଥିଲା । ପରେ ତାହା ଭାରତକୁ ଆସିଛି । ଘିକୁଆଁରୀ ଜୁଲାପ ବା ଝାଡ଼ାକାରୀ ହିସାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପତ୍ରରେ ଥିବା କ୍ଲେଦ (Mucilage)କୁ ଶୁଖାଇ ଏକପ୍ରକାର ଅଠା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ଏହି ଅଠାକୁ ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହା କୋଷ୍ଠକାଠିନ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କଲାବେଳେ ସାବଧାନତା ଅବଲମ୍ବନ ଓ ଚିକିତ୍ସକଙ୍କ ମତାମତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ । ନଚେତ୍ ବିପରୀତ ଫଳ ହୁଏ ।

ଏହା ମଧ୍ୟ ନାନା ଜ୍ୱରର ଉପସର୍ଗ କମାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ଶ୍ଵାସରୋଗ ଓ କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥାଏ । ଅଧିକ ପିତ୍ତ ହେଲେ ଓ ଆମାଶୟ ରୋଗରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ସାଧାରଣତଃ ଏହି ଗଛର ଫୁଲ ଆମାଶୟ ଓ ପିରାଧ୍ୟାକ୍ୟରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ । ମୁଣ୍ଡବ୍ୟଥାରେ ମଧ୍ୟ ଘିକୁଆଁରୀ ପତ୍ରର ରସ ଘଷିଲେ ମୁଣ୍ଡବ୍ୟଥା ଦୂର ହୁଏ । ନାନା ସ୍ତ୍ରୀରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ସଜପତ୍ର କାଟି ତା'ର ରସକୁ ଶୁଖାଇ ଔଷଧ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ରୁଞ୍ଜ ବା ରତି

(Abrus)

ଅନ୍ୟନାମ – କାଇଁଚ

ବଂଶ - Papilionaceae (Leguminosas)ଶିମ୍ବ ବଂଶ

ବୈଷୟିକ ନାମ – Abrus Precatorius Linn

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – କୁଞ୍ଚ, ରତି

ଓଡ଼ିଆ – ଗୁଞ୍ଜ ବା ରତି

ସଂସ୍କୃତ – କୁଞ୍ଚ

ବଙ୍ଗଳା – କୁଞ୍ଚ

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ଶିମ୍ବିବଂଶର ଏକ ଲତା । ଏହି ଗଛର ମଞ୍ଜି ଅତି ସୁନ୍ଦର । ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତେ ରତି ବୋଲି କହନ୍ତି । କାଇଁଞ୍ଚର ବର୍ଣ୍ଣନା ପୁରାଣରେ ମଧ୍ୟ ଅଛି । ଏହାକୁ ମାଳ କରି ଅନେକେ ପିନ୍ଧନ୍ତି । ବହୁକାଳରୁ ଭାରତୀୟ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣକାରମାନେ ରତିରେ ସୁନା ଓଜନ କରନ୍ତି । ବୋଧହୁଏ ରତିର ମଞ୍ଜି ପାଚିଗଲେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଓଜନକୁ ଆସେ ବୋଲି ଏହାର ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଥିଲା । ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଧ୍ୟ ଏହା ଚଳୁଛି । ଜାଭା, ସୁମାତ୍ରା ଓ ମାଲୟରେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ରତି ବ୍ୟବହାର ସୁନା ଓଜନବେଳେ କରାଯାଏ । ଭାରତୀୟ ମାନ ଅନୁସାରେ ଏକ ରତିର ଓଜନ ୧.୭୫ ଗ୍ରେନ । ଏ ଗଛର ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷାରେ ନାମକରଣ ହୋଇଛି । ତେଣୁ ବୈଷୟିକ ନାମ Abrus precatorius Linn. ରଖାଯାଇଛି । ଏହି ନାମ ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବତ୍ର ଚଳୁଛି । ଗ୍ରୀକ୍ ଭାଷାରେ ଆକ୍ରସ୍ (Abrus)ର ଅର୍ଥ ସୁନ୍ଦର । ଭାରତରେ ରତିଗଛର ନାମ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ । ତଥାପି ‘ରତି’ ବୋଲି ସର୍ବତ୍ର କହନ୍ତି ।

ଏହି ଲତା ବହୁବାର୍ଷିକ ଅଟେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଯୌଗିକ ଓ ସଜନାପତ୍ର ପରି ଅଟେ । ଏହାର ଫୁଲ ଫୁଟିଲେ ବଡ଼ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ । ସ୍ତବକ ସସୀମ ଅଟେ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଶିମ୍ବଫୁଲ ପରି । ରଙ୍ଗ ସାମାନ୍ୟ ଲାଲ ବା ଗୋଲାପୀ । ଫୁଲରେ ପାଞ୍ଚଟି ବୃତି ଓ ପାଞ୍ଚୋଟି ଦଳ ଥାଏ । ପୁଂକେଶର ଦଶଟି ଥାଏ । ଗର୍ଭକେଶରରେ ଗୋଟିଏ ଫଳିକା ଥାଏ । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ଧାରୀୟଭାବେ ସଜାଇ ହୋଇ ରହିଥାଆନ୍ତି । ଏଗୁଡ଼ିକ ଗୋଲ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗର ଓ ଏହା ଉପରେ ଗୋଟିଏ କଳା ଟୋପା ଥାଏ । ତେଣୁ ଏହି ମଞ୍ଜି ଖୁବ୍ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ ।

ଏହି ଗଛର ଚେର ଖୁବ୍‌ ଶକ୍ତ । ଚେରର ବକଳ ପାତଳ । କାଠର ରଙ୍ଗ ଧଳା । ଚେର ଚୋବେଇଲେ ପ୍ରଥମେ ପିତା ଲାଗେ ଓ ପରେ ମିଠା ଲାଗେ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ - ରତିଗଛର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶକୁ ବହୁ ପୁରାକାଳରୁ ଔଷଧ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଆସୁଛି । ସର୍ଦ୍ଦି ଓ କାଶରେ ଯଷ୍ଟିମଧୁ ବଦଳରେ ଏହାର ଚେର ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଗଳା ବସିଗଲେ ଏହି ଚେର ଯଷ୍ଟିମଧୁ ପରି ଚୋବାଇ ଖାଇଲେ ଗଳା ଭଲ ହୁଏ । କୁଞ୍ଚି ବା ରତିମଞ୍ଜିର ନାନା ଔଷଧଭାବେ ବ୍ୟବହାର ଅଛି । ଏହି ମଞ୍ଜିରୁ ‘ଆବ୍ରିନ’ ନାମକ ଏକ ଉପକ୍ଷାର ବାହାରେ । ଏହା ପରିମାଣ ଅନୁସାରେ ଖାଇଲେ ନାନା ପ୍ରକାର ସ୍ନାୟୁଜନିତ ରୋଗର ଉପଶମ ହୁଏ । ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଏହି ମଞ୍ଜିର ଗୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡରେ ଘଷିଲେ କେଶର ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧି ହୁଏ । କେଶ ସୁନ୍ଦର ହୁଏ ଏବଂ କେଶ ମୋଟେ ଝଡ଼େ ନାହିଁ ।

ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଏହାର କଞ୍ଚାମଞ୍ଜିକୁ ସିଝାଇ ଖିଆଯାଏ । ଆଦିବାସୀମାନେ ଏହାକୁ ଅନେକ ସମୟରେ ପ୍ରଧାନ ଖାଦ୍ୟଭାବେ ଖାଆନ୍ତି । ମଞ୍ଜିରେ ଥିବା ଉପକ୍ଷାର ‘ଆବ୍ରିନ’ର ବିଷକ୍ରିୟା ଅଛି । ପାଣିରେ ସିଝିଗଲେ ବିଷକ୍ରିୟା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଏହାକୁ ଜୁଲାପ ହିସାବରେ ମଧ୍ୟ କୋଷ୍ଠକାଠିନ୍ୟରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ମଞ୍ଜିକୁ ସିଝାଇ ପରେ ଜୁଲାପ ହିସାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇପାରେ । ଏହି ମଞ୍ଜିକୁ ନ ସିଝାଇ ଖାଇଲେ ଅନେକ ସମୟରେ ଗର୍ଭିଣୀ ସ୍ତ୍ରୀଲୋକମାନଙ୍କର ଗର୍ଭପାତ ହୁଏ । ତେଣୁ ଏଥିପ୍ରତି ସାବଧାନ ରହିବାକୁ ହେବ । କୁଷ୍ଠରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମଞ୍ଜି ସାବଧାନତା ସହକାରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହି ଲତା ପ୍ରାୟ ସର୍ବତ୍ର ଭାରତରେ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମମଣ୍ଡଳୀୟ ଦେଶମାନଙ୍କରେ ହୁଏ । ଏକହଜାର ମିଟର ଉଚ୍ଚତା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଲତା ଦେଖାଯାଏ ।

ଚିତାମୂଳ ବା ଚିତା

ବଂଶ – Plumbaginaceae

ବୈଷୟିକ ନାମ – Plumbago zeylanica (ଧଳା ଚିତା)

ଭାରତୀୟ ନାମ -

ହିନ୍ଦୀ – ଚିତା

ଓଡ଼ିଆ - ଧଳା ଚିତା

ବଙ୍ଗଳା - ଚିତାମୂଲ, ଚିତା

ସଂସ୍କୃତ - ଚିତ୍ର, ଚିତ୍ରକ, କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ଜାତବେଦା, ଶାର୍ଦ୍ଦୂଳ, ସପ୍ତାର୍ଟ୍ଟି, ଅଗ୍ନି, ଦାରୁଣ, ଜ୍ୟୋତିଷ, ହିରଣ୍ୟରେତା, ଶମ୍ବର, ଶୂର, ଦାହକ, ଉଷଣ, ଦାରୁଣ, ପାବକ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗ, କୃଶାନୁ, ହିମାରାତି

ତେଲୁଗୁ – ଚିତ୍ରମୁଲଗୁ

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା - ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର ଗୁଳ୍ମ ଓ ବହୁବାର୍ଷିକ ଅଟେ । ଫୁଲର ରଙ୍ଗଭେଦରେ ତିନିପ୍ରକାରର ଚିତାମୂଳ ଅଛି । ଧଳା ଫୁଲ ହେଉଥିବା ଗଛକୁ ଧଳାଚିତା, ଲାଲ ଫୁଲ ହେଉଥିବା ଗଛକୁ ଲାଲଚିତା ଓ ନେଳୀ ଫୁଲ ହେଉଥିବା ଗଛକୁ ନେଳୀ ଚିତା କହନ୍ତି । ଧଳାଚିତା ଔଷଧରେ ବେଶୀ କାମ ଦିଏ । ଧଳାଚିତାର ପତ୍ରର ଶିରା ମଧ୍ୟ ଧଳା ଓ ଲାଲଚିତାର ପତ୍ରର ଶିରା ଅଳ୍ପ ଲାଲ । ନେଳୀ ଚିତା ପତ୍ରର ଶିରା ଗାଢ଼ ସବୁଜ ବର୍ଣ୍ଣର ଅଟେ । ଧଳା ଚିତା ବହୁତ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ । ଲାଲ ଓ ନେଳୀ ଚିତା ଅଳ୍ପ ସ୍ଥାନରେ ଦେଖାଯାଏ ।

ଗଛଟି ଶାଖାୟିତ । ଏହା ବୁଦାଜାତୀୟ ଅଟେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଅଣ୍ଡାକାର । ପତ୍ରର ଧାର ସରଳ । ଅଗ୍ରଭାଗ ସ୍ଥୂଳ ଅଟେ । ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ । ଡେମ୍ଫ ପତ୍ରର ଥାଏ । ସ୍ତବକ ଅସୀମ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫୁଲର ବୃତି ଉପରେ ଅଠାଳିଆ ଗ୍ରନ୍ଥି ଥାଏ । ଏହା ଏହି ବଂଶର ଚିହ୍ନ । ତେଣୁ ଫୁଲକୁ ଧରିଲେ ହାତରେ ଅଠା ଲାଗିଯାଏ । ପାଞ୍ଚଟି ବୃତି ଲାଗି ଲାଗି ଥା’ନ୍ତି । ପାଞ୍ଚଟି ଦଳ ନଳୀ ଗଠନ କରି ତଳେ ଲାଗିଯାଇଥାନ୍ତି । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ପେନ୍ଥା ପେନ୍ଥା ହୋଇ ସୁନ୍ଦର ଦିଶନ୍ତି । ସେଥିପାଇଁ ଏଗୁଡ଼ିକ ବଗିଚାରେ ଲଗାଯାଏ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହା ସାଧାରଣତଃ ପାହାଡ଼ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ହୁଏ । ଏହାର ସୁନ୍ଦର ଫୁଲ ଓ ଉପକାରୀ ଗୁଣପାଇଁ ଏହାକୁ ବାଡ଼ିବଗିଚା ଓ ଔଷଧ ଉଦ୍ୟାନରେ ମଧ୍ୟ ଲଗାଯାଇଥାଏ । ଏହା ଏବେ କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ଚାଷ କରାଯାଉଛି ।

ଔଷଧିଗୁଣ - ରକ୍ତଚିତା ଶ୍ୱେତଚିତା ଅପେକ୍ଷା ଅଧିକ ବିଷାକ୍ତ ଓ ନୀଳଚିତାର ପ୍ରାୟ ବିଷ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଶ୍ଵେତବିତାର ଆଦର ବେଶୀ । ନୀଳଚିତା ମଧ୍ୟ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ମିଳେ । ତେଣୁ ନୀଳଚିତା ବା ରକ୍ତଚିତାର ବେଶୀ ବ୍ୟବହାର ନାହିଁ ।

ଏହା କଟୁବିପାକ, ଉଷ୍ଣବୀର୍ଯ୍ୟ, ପାଚକ, ବିରେଚକ, ଲଘୁପାକ ଓ ଅଗ୍ନିବର୍ଷକ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଏହା ବାତଶ୍ଳେଷ୍ମ, ଶୀତପିତ୍ତ, ଧବଳ କୁଷ୍ଠ, କୁଷ୍ଠ, ଶ୍ଳେଷ୍ମପିତ୍ତ, କୃମି, ଶୋଥ, ଅର୍ଶ, କାଶ, ଗୁଳ୍ମ, ଗ୍ରହଣୀ ଓ ତୃଷ୍ଣାରୋଗ ନିବାରକ ଅଟେ ।

ଏହି ଗଛର ଚେରକୁ ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଚେରଗୁଡ଼ିକ ମାଂସଳ ଓ ମୋଟା ହୋଇଥାଏ । ଏହାର ରସକୁ ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଚିତାମୂଳରୁ ଅଳ୍ପ ପରିମାଣରେ ନେଇ ଉଷ୍ଣଜଳ ସହିତ ମହୁ ମିଶାଇ ସେବନ କରାଇଲେ ପ୍ରସବ-ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀର ଶୀଘ୍ର ପ୍ରସବ ହୁଏ ।

ଗାଈଦୁଧ ସଙ୍ଗେ ଧଳାଚିତା ମୂଳ ଅଳ୍ପ ମିଶାଇ ତିନିଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖାଇଲେ ଦେହ ନୀରୋଗ

ରହେ ।

ଧଳାଚିତା ମୂଳକୁ ଜଳରେ ବାଟି ଧବଳ ଛଉ ଉପରେ ବୋଳିଲେ କିଛିଦିନ ପରେ ଧବଳ ଛଉ ଭଲ ହୁଏ ।

ଧଳାଚିତା ମୂଳ ଚୂର୍ଣ୍ଣକରି ଗରମ ପାଣିରେ ଖାଇଲେ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ, ଅର୍ଶ, କ୍ଷତ, ଶୂଳ, ଉଦରୀ ଆଦି ରୋଗ ଆରୋଗ୍ୟ ହୁଏ ।

ସଦାବିହାରୀ ବା ଆଇଁଷକାତି

(Vinca)

ବଂଶ – Apocynaceae ବା ଟଗର ବଂଶ

ବୈଷୟିକ ନାମ – Vinca rosea

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ - ସଦାବିହାରୀ, ଆଇଁଷକାତି

ବଙ୍ଗଳା - ସଦାବିହାରୀ

ସଂସ୍କୃତ – ସଦାବିହାରୀ

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା – ଏହା

-

ବହୁବାର୍ଷିକ କ୍ଷୁପଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଟେ । କାଣ୍ଡ ଶାଖାୟିତ । ସାଧାରଣତଃ ବାଲି ଜାଗାରେ ହୁଏ । ଏହା ମରୁଉଭିଦ ଜାତୀୟ ଅଟେ । ଅଳ୍ପ ପାଣି ଆବଶ୍ୟକ କରେ । ପତ୍ରବିନ୍ୟାସ ସମ୍ମୁଖୀ ବା ଏକାନ୍ତର । ପତ୍ରର ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଜାଲ ଶିରାବିନ୍ୟାସ । ଏହା ଏଣେତେଣେ ହୋଇଥାଏ । ସୁନ୍ଦର ଫୁଲପାଇଁ ଏହାକୁ ବଗିଚାରେ ଲଗାଯାଏ । ଫୁଲ ବର୍ଷସାରା ଫୁଟେ । ଏକପ୍ରକାର ଗଛରେ ଧଳା ରଙ୍ଗର ଫୁଲ ହୁଏ ଓ ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରକାର ଗଛରେ ଗୋଲାପୀ ରଙ୍ଗର ଫୁଲ ହୁଏ । ଅନେକ ସମୟରେ ଏହା ଲଟାଇ ମାଡ଼େ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଗୋଟିଗୋଟିକିଆ ହୋଇ ପତ୍ରକକ୍ଷରେ ହୁଏ । ଅନେକ ସମୟରେ ସସୀମ ସ୍ତବକ ଥାଏ । ପତ୍ର ମୋଟା ଓ ପର୍ଣ୍ଣିକା ନ ଥାଏ। ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସରଳ । ପତ୍ର ଅଗ୍ରଭାଗ ସ୍ଥୂଳ ଓ ଧାର ସରଳ। ବୃନ୍ତ ବା ଡେମ୍ଫ ଛୋଟ ।

ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଟଗରଫୁଲ ପରି । ବୃତି ଲାଗି ଲାଗି ଥାଆନ୍ତି ଓ ପାଖୁଡ଼ା ତଳେ ମିଶି ଏକ ନଳିକା କରିଥାଆନ୍ତି । ପୁଂକେଶର ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଅଟେ । ଗର୍ଭକେଶରରେ ଦୁଇଟି ଫଳିକା (Carpel) ଥାଏ । ଭିତରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ମଞ୍ଜି ଥାଏ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଶୁଖିଗଲେ ଫାଟି

ପଡ଼ିଯାଏ ।

ବିସ୍ତୃତି- ଏହା ପ୍ରାୟ ସମୁଦ୍ରକୂଳିଆ ଜାଗାରେ ହୁଏ । ପୁରୀ ସମୁଦ୍ରକୂଳରେ ବହୁତ ଦେଖାଯାଏ । ବାଡ଼ି ବଗିଚାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଥାଏ । ଭୂଇଁ ଉପରେ ଲଟାଇ ମାଡ଼େ ।

ଔଷଧିଗୁଣ- ଏହାର ବହୁ ଔଷଧିଗୁଣ ଅଛି । ସଦାବିହାରୀ ପତ୍ର ଓ ଗଛର ରସ ହୃଦ୍‌ରୋଗପାଇଁ ନିତାନ୍ତ ଦରକାର । ଏହା ଅଭ୍ୟାସ କରି କିଛି କିଛି ପ୍ରତିଦିନ ଖାଇଲେ ହୃଦ୍‌ରୋଗ ହୁଏ ନାହିଁ । ରକ୍ତସଞ୍ଚାଳନ ସ୍ଵାଭାବିକ ହୁଏ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଗର୍ଭନିରୋଧକଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । କଟା ଘା’ ଓ ପୋଡ଼ା ଘା’ରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ରସ ଦେଲେ ଘା’ ଭଲ ହୁଏ ।

ଆଜିକାଲି ଏଥିରୁ ବାହାରୁଥିବା ଉପକ୍ଷାର (Alkaloid) ନାନା ଔଷଧିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି । ବିଦେଶରେ ଔଷଧ ପ୍ରସ୍ତୁତିପାଇଁ ବହୁ ସଦାବିହାରୀ ଗଛ ବିଦେଶକୁ ମଧ୍ୟ ରପ୍ତାନୀ ହୁଏ । ଏଥିରେ ଥିବା ଉପକ୍ଷାର ହେଲା ରିସରପିନ୍, ସରବିନ୍‌ଟାଇନ୍ ଓ ଅଜମାଲିସିନ୍ । ଏହି ଉପକ୍ଷାରର ଶାମକ (Scdative) ଗୁଣ ଅଛି । ତେଣୁ ଏହା ରୋଗୀକୁ ନିସ୍ତେଜ କରିଦିଏ । ମଧୁମେହ ରୋଗରେ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହା ପେଶୀମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ରାମ ଦିଏ ଓ ସ୍ନାୟୁକେନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ଅବନମନ (Depression) କରାଏ । ଏହାର ଚେର ନାନା ଟନିକ୍‌ରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଜଠରର ନାନା ରୋଗରେ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହାର ପତ୍ରରୁ ମଧ୍ୟ ଔଷଧ ହୁଏ ।

ଗଙ୍ଗଶିଉଳି

ବଂଶ – Obaceae

ବୈଷୟିକ ନାମ – Nyetaethes abortristis Lin.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ହରସିଙ୍ଗାର, ପାରିଜାତ

ଓଡ଼ିଆ – ଗଙ୍ଗଶିଉଳି, ଶିଙ୍ଗଡ଼ାହାର

ବଙ୍ଗଳା – ଶେଫାଳି

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ଏହା ଏକ ମଧ୍ୟମ ଧରଣର ଗଛ । ବହୁଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ବଞ୍ଚେ । ଶରତ୍ ଋତୁରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଚିରହରିତ୍‌ । ଗଛଟି ଶାଖାୟିତ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସରଳ । ହୃଦୟାକାର । ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ପତ୍ରଧାର ଈଷତ୍ ଦନ୍ତୁରିତ । ପତ୍ରବିନ୍ୟାସ ସମ୍ମୁଖୀ ଓ ଚତୁଷ୍କୋଣୀ-। ଏକ ଶିରାଳ ଜାଲ ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଅଟେ । ପୁଷ୍ପସ୍ତବକ ସସୀମ । ଫୁଲରେ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ବୃତି ଓ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଦଳ ଥାଏ । ଦଳ ବା ପାଖୁଡ଼ା ତଳେ ଲାଗିଯାଇ ଏକ ନଳିକା ହୋଇଥାଏ । ଉପରକୁ ପାଞ୍ଚ ଭାଗ ବା ସ୍ଥଳବିଶେଷରେ ଛଅଭାଗ ହୋଇଥାଏ । ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ଧଳା-। ନଳିକାଟି ଲାଲରଙ୍ଗର ହୋଇଥାଏ । ଏଥିରୁ ଏକ ରଙ୍ଗ ବାହାରେ । ପୁଂକେଶର ଦୁଇଟି ଥାଏ ଓ ଏହା ଦଳମଣ୍ଡଳରେ ଲାଗିଥାଏ । ଗର୍ଭକେଶରଟି ଦ୍ୱି-ଫଳିକା ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ । ଫଳଟି ଚେଷ୍ଟା ଅଟେ ।

ବିସ୍ତୃତି - ଏହି ଗଛ ଭାରତର ସର୍ବତ୍ର ହୁଏ । ସୁବାସପାଇଁ ଏହା ଆଦୃତ । ଫୁଲ ରାତିରେ ଫୁଟେ ଓ ସକାଳେ ଝଡ଼ିଯାଏ । ଅଗଷ୍ଟ ମାସରୁ ନଭେମ୍ବର ମାସଯାଏ ଫୁଲ ଫୁଟେ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ- ଏହାର ଚେର, ପତ୍ର ଓ ଡାଳ ଔଷଧରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଫୁଲରୁ ଏକ ପ୍ରକାର ରଙ୍ଗ ବାହାରେ । ଜ୍ଵର ରୋଗ ବିଶେଷତଃ ମ୍ୟାଲେରିଆ ଜ୍ଵରରେ ଏହାର ପତ୍ରର ରସ ଅବ୍ୟର୍ଥ । ପୁରାତନ ଜ୍ଵରରେ ବା ମ୍ୟାଲେରିଆ ଜ୍ଵରରେ ଏହା ପରୀକ୍ଷିତ । ଏହା କଷାୟ ଓ ସାମାନ୍ୟ ତିକ୍ତ । ପତ୍ରରସକୁ ଗରମ କରି ଅଭ୍ୟାସ କରି ଅନ୍ତତଃ ଏକ ସପ୍ତାହ ଦିନକୁ ଥରେ ଲେଖାଏଁ ଖାଇଲେ ଜ୍ଵର ଶୀଘ୍ର ଉପଶମ ହୁଏ । କୀର୍ତ୍ତିକାର ଓ ବସୁ ତାଙ୍କ ଭାରତୀୟ ‘‘Medicinal Flash’’ରେ ଏକଥା ଲେଖିଛନ୍ତି । ବହୁ ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଔଷଧ ନ ଖାଇ ଏହି ପତ୍ରରସ ଖାଇ ଜ୍ୱରମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଚେର, କାଠ ଓ ଫୁଲର ମଧ୍ୟ ନାନା ଉପକାରୀ ଗୁଣ ଅଛି । ଏହି ଚିରହରିତ୍‌ ଗଛଟି ଘରର ଶ୍ରୀବୃଦ୍ଧି କରାଏ ବୋଲି ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କର ବିଶ୍ଵାସ ।

ରାସନା

(Orchid) ଅର୍କିଡ଼୍‌

ବଂଶ – Orchidaceae ସାଧାରଣ ରାସ୍ନାର

ବୈଷୟିକ ନାମ – Vanda Roxburghii

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – ରାସ୍ନା

ହିନ୍ଦୀ – ରହସନୀ ଓ ରସନ୍‌

ବଙ୍ଗଳା – ରାସ୍ନା

ସଂସ୍କୃତ – ନାକୁଳୀ, ସୁରସା, ସୁଗନ୍ଧା, ଗନ୍ଧସାକୁଳୀ, ଏଳାପର୍ଣ୍ଣୀ, ସୁବହା, ରସନା, ରସା ଆଦି

ତେଲୁଗୁ - ରସନା ଗୁଡ଼୍‌କା

ନାନାପ୍ରକାରର ରାସନା ଗଛ ଅଛି । ଓଡ଼ିଶାରେ ସାଧାରଣତଃ ମଲାଙ୍ଗ ଭାବେ ଆମ୍ବ ଆଦି ଗଛ ଉପରେ ବଢ଼ୁଥିବା Vanda (ଭାଣ୍ଡା) ଦେଖାଯାଏ । ରାସନା ଗଛ ଅନ୍ୟ ଗଛ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ବଢ଼େ । ଖୁବ୍ କମ୍ ଜାତିର ରାସନା ମାଟି ଉପରେ ହୁଏ । ଅନ୍ୟ ସବୁ ରାସନା ବୃକ୍ଷରୁହ ଓ ଅନ୍ୟ ବଡ଼ ଗଛ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ପାଇ ରହନ୍ତି । ଶିମିଳିପାଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରାୟ ସତୁରିପ୍ରକାର ଅର୍କିଡ଼ ବା ରାସନା ମିଳେ । ଭାରତର ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳ, ସିକିମ୍, ଆସାମ ପ୍ରଭୃତିରେ ଏଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ବଢ଼ନ୍ତି ।

ଏହାର ବାୟବୀୟ ଚେର ପବନରେ ଝୁଲୁଥାଏ । ଏହା ସାଧାରଣତଃ ମାଟିରେ ନ ଲାଗି ପବନରେ ଝୁଲୁଥାଏ ଓ ଚେର ଉପରେ ଗୋଟିଏ ସ୍ପଞ୍ଜ୍‌ପରି ପଦାର୍ଥ ଥାଏ । ଏହା ସାହାଯ୍ୟରେ ଏହି ଚେର ବାୟୁରୁ ଜଳକଣା ସଗ୍ରହ କରି ରଖେ ଓ ଗଛକୁ ଯୋଗାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଚେରର ଅଗଟି ସାଧାରଣତଃ ସବୁଜ ବର୍ଣ୍ଣର ଅଟନ୍ତି । ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ଥିବାରୁ ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଉଭିଦ ପରି ବାୟୁରୁ ଅଙ୍ଗାରକାମ୍ଳ ସଗ୍ରହ କରି ଖାଦ୍ୟପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି । ଏହାଛଡ଼ା କେତେକ ରାସନାଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପତ୍ର ଥାଏ । ମଲାଙ୍ଗର ମଧ୍ୟ ପତ୍ର ଥାଏ । ଏହି ପତ୍ର ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟପ୍ରସ୍ତୁତିରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ମୋଟା ମୋଟା । କେତେକ ରାସନାର ମୋଟେ ପତ୍ର ନ ଥାଏ। ଚେରଗୁଡ଼ିକ ଝୁଲୁଥାଏ-। ଏହା ଏକବୀଜପତ୍ନୀ ବର୍ଗର ହୋଇଥିବାରୁ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏକବୀଜପତ୍ରୀ ପତ୍ରପରି ଅଟେ ।

ଅର୍କିଡ଼ ବା ରାସନା ଫୁଲ ଅନ୍ୟ ଫୁଲମାନଙ୍କଠାରୁ ଭିନ୍ନ । ଏହାର ତିନିଗୋଟି ବୃତି ଓ ଛଅଗୋଟି ଦଳ ବା ପାଖୁଡ଼ା ଥାଏ । ଅନେକ ସମୟରେ ତିନିଗୋଟି ବୃତି ଓ ତିନିଗୋଟି ପାଖୁଡ଼ା ଥାଏ । ତିନିଗୋଟି ପାଖୁଡ଼ା ମଧ୍ୟରୁ ମଝି ପାଖୁଡ଼ାଟି ବଡ଼ ହୋଇ ନାନା ରଙ୍ଗର ହୁଏ । ମଝିରେ ପୁଂକେଶର ଛଅଗୋଟି ଥାଏ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନେକ ସମୟରେ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ପାଖୁଡ଼ା ପରି ହୋଇଥାନ୍ତି । ଗର୍ଭକେଶରଟି ତ୍ରି-ଫଳିକ ହୋଇଥାଏ । ଫଳଟି ଗୋଲାକାର ବା ଲମ୍ବାଳିଆ ହୁଏ । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ଅତି ଛୋଟ ଛୋଟ । ଏହାର ଅଙ୍କୁରୋଦମ ଏକ ଫିମ୍ପି ସାହାଯ୍ୟରେ ହୁଏ ।

ପୃଥିବୀରେ ବହୁ ପ୍ରକାରର ଅର୍କିଡ଼୍‌ ଅଛି । ଅର୍କିଡ଼୍‌ ବା ରାସନା ଫୁଲର ବିଶ୍ଵ ବଜାରରେ ଚାହିଦା ଅଧିକ । ମାଲୟ, ସିଙ୍ଗାପୁର ଆଦିର ଅର୍କିଡ଼୍ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ କୋଟି କୋଟି ଟଙ୍କାର ଅର୍କିଡ଼୍‌ ବ୍ୟବସାୟ କରନ୍ତି । ଆମ କେରଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବ୍ୟବସାୟ ହୁଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଭାରତରେ ଅର୍କିଡ଼୍ ଚାଷପାଇଁ ଆଗ୍ରହ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲାଣି ।

ଔଷଧିଗୁଣ- ଫୁଲ ବ୍ୟତୀତ ଏହାର ବାୟବୀୟ ଚେର ନାନା ଔଷଧିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହା ତିକ୍ତରସ, ଉଷ୍ଣବୀର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତିକାରକ। ଜ୍ଵର, କଫ, ଶୋଥ, ଶ୍ଵାସ, କାଶ, ଶୂଳ, ଉଦରରୋଗ, ବାୟୁଦୋଷ, ରକ୍ତଦୋଷ, ବିଷଦୋଷ, ଆମବାତ, ଆମଦୋଷ, ଗଣ୍ଠିବାତ, କଟିବାତ, ଶିରବାତ, ମେଣ୍ଢାମୁଣ୍ଡିଆ ବାତ, ଘୋଳବିନ୍ଧା ବାତ ଆଦି ନାନା ବାତରୋଗ ବିନାଶକ ଅଟେ ।

ରାସ୍ନାଚେରକୁ ଖରାରେ ଶୁଖାଇ ଗୁଣ୍ଡକରି ସେହି ଗୁଣ୍ଡକୁ ଔଷଧ ରୂପେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ରାସ୍ନାଚେରର ଗୁଣ୍ଡ ରାଶିତେଲରେ ଭିଜାଇ ତାକୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଲଗାଇଲେ ନାନା ପ୍ରକାରର ମୁଣ୍ଡବ୍ୟଥା ଓ ବାତ ଭଲ ହୁଏ ।

ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ରାସ୍ନାର ପତ୍ର ପାଣିରେ ସିଝାଇ, ସେହି ସିଝା ପାଣିରେ ଶୁଣ୍ଠିଚୂର୍ଣ୍ଣ ମିଶାଇ ମାତ୍ରା ଅନୁସାରେ ଖାଇଲେ ଆମବାତ, ଗଣ୍ଠିବାତ ଓ କଟିବାତ ଭଲ ହୁଏ ।

ରାସ୍ନାଚେରକୁ ଜଳରେ ସିଝାଇ ସେହି ସିଝାଜଳ ସଙ୍ଗେ ମହୁ ଦେଇ ଖାଇଲେ ସର୍ବାଙ୍ଗ ଘୋଳାବିନ୍ଧା ବାତ ଆରୋଗ୍ୟ ହୁଏ ।

ଏହିପରି ନାନା ବାତରୋଗରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ଅଛି ।

ହାଡ଼ଭଙ୍ଗା

(Vitis quadrangularis Linn).

ବଂଶ – Vitaceae (ଅଙ୍ଗୁର ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Vitis quadrangularis Linn.

ଭାରତୀୟ ନାମ -

ଓଡ଼ିଆ – ହାଡ଼ଭଙ୍ଗା, ହାଡ଼ଯୋଡ଼ା, ପବଅଇରି

ହିନ୍ଦୀ – ହରଶଙ୍କରୀ, ହରଯୋଡ଼ି, ହରଶଙ୍ଖାରି

ବଙ୍ଗଳା – ହାଡ଼ଯୋଡ଼ା, ହାଡ଼ଭଙ୍ଗା

ସଂସ୍କୃତ - ବଜ୍ରାଙ୍ଗୀ, ଅସ୍ଥିଶୃଙ୍ଖଳ, ଅସ୍ଥିଯୋଜ୍ୟ, ଅସ୍ଥିସଂହାର, ଗଣ୍ଠିଅନା, ଗ୍ରନ୍ଥିମନ

ତେଲୁଗୁ – ନଲ୍ଲଦ, ନାଲ୍ଲଦ

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ଏହା ଏକ ପ୍ରକାର ଲତା । ଅନ୍ୟ ଗଛ ସାହାଯ୍ୟରେ ଉପରକୁ ମାଡ଼େ । ହାଡ଼ର ଗଣ୍ଠି ଓ ପବ ପରି ଏହାର ଗଣ୍ଠି ଓ ପବ ପରିଷ୍କାର ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ବେଶ୍ ମୋଟା । ପତ୍ରବିନ୍ୟାସ ଏକାନ୍ତର ଅଟେ । ପତ୍ରର ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଶାଖା ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇ ଆକର୍ଷୀ (Tendril)ରେ ପରିଣତ ହୋଇ ଗଛକୁ ଅନ୍ୟ ଗଛ ଉପରେ ମାଡ଼ିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ । କାଣ୍ଡ ମୋଟା ଓ ଚାରିକୋଣିଆ । ପତ୍ରକକ୍ଷରୁ ସ୍ତବକ ବାହାରେ । ସ୍ତବକ ସସୀମ ଓ ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଓ ଧଳା ଅଟନ୍ତି । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକରେ ଚାରୋଟି ବା ପାଞ୍ଚଟି ବୃତି ଥାଏ ଓ ସେହିପରି ଚାରିଗୋଟି ବା ପାଞ୍ଚଗୋଟି ପାଖୁଡ଼ା ଥାଏ । ପୁଂକେଶର ଚାରିଗୋଟି ବା ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଥାଏ । ଗର୍ଭକେଶର ଏକଫଳିକ ବା ଅଧିକ ଥାଏ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ ଓ ଗୋଲ ଗୋଲ । ମଞ୍ଜି ଅଧିକ ଥାଏ।

ଲତାର ଡାଳ ପବ ପବ ଭାବେ ହୋଇଥିବାରୁ ତାକୁ ଅନେକ ପବଅଇରି କହନ୍ତି । ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ହାଡ଼କୁ ଏହା ଯୋଡ଼ିପାରେ ବୋଲି ହାଡ଼ଯୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି ।

ଔଷଧିଗୁଣ - ହାଡ଼ଭଙ୍ଗା କଟୁତିକ୍ତ ରସ, ଭଗ୍ନସଂଯୋଜକ, କୃମିଘ୍ନ, ପାଚକ, ମଳଭେଦକ, କୃମି, ଅର୍ଶ, ଚକ୍ଷୁରୋଗ, ଭଗ୍ନସ୍ଥାନ ପୀଡ଼ା ପ୍ରଭୃତିର ନିବାରକ ଅଟେ ।

ଏହି ଲତାକୁ କଞ୍ଚା ବାଟି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଲେପ ଦେଲେ ଓ ତା’ଉପରେ କନା ପଟି ବାନ୍ଧିଦେଇ କିଛିଦିନ ରଖିଲେ ଭଙ୍ଗାହାଡ଼ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଯାଏ । ଗଛର ରସ ଶୁଣ୍ଠି ଓ ସୈନ୍ଧବ ଲୁଣ ସହ ମିଶାଇ କିଛିଦିନ ଖାଇଲେ ପୁରାତନ ଆମବାତ ଭଲ ହୁଏ । ଅର୍ଶରୋଗପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ବାଟି କଞ୍ଚା ଗାଈକ୍ଷୀର ସହ ପ୍ରତ୍ୟହ ସକାଳୁ ଖାଇଲେ କଠିନ ଓ ପୁରାତନ ଅର୍ଶରୋଗ ଭଲ ହୁଏ । ଜଳରେ ଏହି ଲତାକୁ ସିଝାଇ ସେହି କ୍ୱାଥ୍ ଜଳରେ କିଛି ପିପ୍ପଳୀ ମିଶାଇ ଖାଇଲେ କୃମି ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି । ଗବଗଛର ମୂଳ, ବେଗୁନିଆ ପତ୍ର ଓ ହାଡ଼ଭଙ୍ଗା, ଏ ତିନିକୁ ପାଣିରେ ସିଝାଇ ସେହି ଜଳ ଉଷୁମ ଉଷୁମ କିଛିଦିନ ପିଇଲେ ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ଫୁଲା, ଦରଜ, ଆମବାତ, କଟିବାତ ଓ ଗଣ୍ଠିବାତ ଆଦି ଭଲ ହୁଏ ।

ଅପରାଜିତା

(Clitoria)

ବଂଶ – Papilionaceae (Leguminosae) ଶିମ୍ବୀଜାତୀୟ

ବୈଷୟିକ ନାମ – Clitoria ternatea L.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – ଅପରାଜିତା ସଂସ୍କୃତ

ହିନ୍ଦୀ – ବିଷ୍ଣୁକ୍ରାନ୍ତି, ତୋୟଳ

ସଂସ୍କୃତ – ହରିକ୍ରାନ୍ତା, ବିଷ୍ଣୁକ୍ରାନ୍ତା

ବଙ୍ଗଳା – ବିଷ୍ଣୁକ୍ରାନ୍ତା

ତେଲୁଗୁ – ନୀଲଗୁଣ୍ଟୁନା

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ଏହା ଗୋଟିଏ ଲତାଜାତୀୟ ଗଛ ଅଟେ । ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରୟରେ ମାଡ଼େ । ଆକର୍ଷୀ (Tendril) ସାହାଯ୍ୟରେ ଏହା ମାଡ଼ିଯାଏ । ଏହା ଭାରତର ନାନା ସ୍ଥାନରେ ହୁଏ । ଅନେକ ସ୍ଥଳରେ ଅଗଛା (Weed) ହିସାବରେ ଏହା ବଢ଼େ । ବର୍ଷାଦିନେ ଅଧିକ ହୁଏ । ଏହି ଲତା ଏକବାର୍ଷିକ ବା ଦ୍ୱିବାର୍ଷିକ ହୁଏ । ଚେର ମୋଟା । ଗଛଟିର କାଣ୍ଡ ଦୁର୍ବଳ । ତେଣୁ ଲତାପରି ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରୟରେ ମାଡ଼େ । ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଅପରାଜିତା ଦେଖାଯାଏ । ଫୁଲର ରଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ଏହା ଧଳା ବା ନୀଳ ଅପରାଜିତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଯୌଗିକ ଓ ଏକାନ୍ତର । ଫୁଲ ପ୍ରତି ପତ୍ରକକ୍ଷରେ ଏକୁଟିଆ ଥାଆନ୍ତି । ଫୁଲଟି ଶିମ୍ବଫୁଲ ପରି ଅଟେ । ଫୁଲ ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ । ବୃତି ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଓ ଲାଗି ଲାଗି ଥାଏ । ଦଳ ବା ପାଖୁଡ଼ା ପାଞ୍ଚଗୋଟି । ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର । ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଓ ଅନ୍ୟ ଚାରୋଟି ଛୋଟ ଛୋଟ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ କୋଳଥଛୁଇଁ ପରି ହୋଇଥାଏ । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ କୋଳଥ ପରି ଅଟେ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ- ଅପରାଜିତା କଟୁ କଷାୟ ଓ ତିକ୍ତ ରସ । ଏହା କଣ୍ଠଶୋଧକ, ମେଧାଜନକ, ବୁଦ୍ଧିକର, ସ୍ମରଣଶକ୍ତି ବର୍ଦ୍ଧକ, ଚକ୍ଷୁର ହିତକର ଓ ଜ୍ଵର, କାଶ ଆଦି ରୋଗରେ ଭଲ ଫଳ ଦିଏ । ଶୂଳ, ଆମଦୋଷ ଓ କୁଷ୍ଠ ଆଦି ରୋଗରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଦିଆଯାଏ ।

ନୀଳ (କୃଷ୍ଣ) ଅପରାଜିତା ମୂଳକୁ ଜଳରେ ବାଟି ସେଥିରେ ମହୁ ଦେଇ ପ୍ରତିଦିନ ଖାଇଲେ ସମସ୍ତପ୍ରକାର ଶୂଳ ରୋଗ ନିବାରିତ ହୁଏ । କୃଷ୍ଣ ବା ଧବଳ ଅପରାଜିତା ମଞ୍ଜି ଲହୁଣି ଓ ଶୁଣ୍ଠିଚୂର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ଖାଇଲେ ଝାଡ଼ା ହୋଇ ପେଟ ଗୋଳମାଳ ବନ୍ଦ ହୁଏ । ନୀଳ ବା କୃଷ୍ଣ ଅପରାଜିତା ମୂଳକୁ ଜଳରେ ବାଟି ସେବନ କଲେ ସର୍ପ ଆଦି ବିଷାକ୍ତ ଜନ୍ତୁମାନଙ୍କର ବିଷ ନଷ୍ଟ ହୁଏ । ଶ୍ଵେତଅପରାଜିତା ଗଛର ସମସ୍ତ ଅଂଶକୁ ଆଣି ଜଳରେ ବାଟି ଗୁଆଘିଅ ସହିତ ମିଶାଇ ପ୍ରତିଦିନ ଦୁଇବେଳା ଖାଇଲେ ଗଳଗଣ୍ଡ, କଣ୍ଠନଳୀ ଭିତରର ରୋଗ ଅଳ୍ପ ଦିନରେ ଆରୋଗ୍ୟ ହୁଏ ।

ଜଟାମାଂସୀ

(Spikenard)

ବଂଶ - Valerianaceae

ବୈଷୟିକ ନାମ – Nardostachys Jatamansi DC.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ଜଟାମାଂସୀ, ଭୂତକେଶ

ଓଡ଼ିଆ - ଜଟାମାଂସୀ

ବଙ୍ଗଳା - ଜଟାମାଂସୀ

ସଂସ୍କୃତ - ଜଟାମାଂସୀ

ତେଲୁଗୁ – ଜଟାମାଂସୀ

ଏହାର ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ସଂସ୍କୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାରତୀୟ ନାମ ‘‘ଜଟାମାଂସୀ’’ରୁ ହୋଇଅଛି । ଏହାର ଧାବକ କନ୍ଦରେ (ମାଟିତଳେ ଥିବା କାଣ୍ଡ) ସରୁ ସରୁ ଚେର ଓ ଶୁଖିଲା ଶଳ୍କପତ୍ର ମାଟିତଳେ ଜଟାଭଳିଆ ଦିଶେ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ଜଟାମାଂସୀ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ଏହା ଗୋଟିଏ ବହୁବାର୍ଷିକ କ୍ଷୁପଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ । ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୬୦ ସେ.ମି. ହୁଏ । କାଣ୍ଡ ମାଟିତଳେ ରହି ଧାବକ କାଣ୍ଡରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ଧାବକ କାଣ୍ଡ ଗଣ୍ଠିରୁ ଶଳ୍କପତ୍ର (Scale Leaf) ବାହାରି ଶୁଖିଯାଇ ଜଟାପରି ଦିଶେ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ଜଟାମାଂସୀ କହନ୍ତି । ମାଟି ଉପରେ ଥିବା କାଣ୍ଡରୁ ବାହାରୁଥିବା ପତ୍ର ଲମ୍ବା ଏବଂ ବର୍ଚ୍ଛାକାରର ଅଟେ । ପତ୍ରଟି ବୃନ୍ତ ଆଡ଼କୁ ସରୁ ହୋଇଥାଏ । ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଜାଲିକା ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଅଟେ । ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ମଧ୍ୟଶିରା ପତ୍ରରେ ଥାଏ । ପତ୍ରର ଧାର ସରଳ ଓ ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ । ତା’ଉପରକୁ ଥିବା ପତ୍ର ଅଣ୍ଡାକାର ଓ ଛୋଟ ଛୋଟ । ସ୍ତବକ ସସୀମ ଓ ଫୁଲ ପେନ୍ଥା ପେନ୍ଥା ହୋଇଥାଏ। ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ । ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ ବା ଏକଲିଙ୍ଗୀ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ଏକାର୍ଦ୍ଧାସମ (Zygomorphic) । ବୃତି ଏକ ମୁଦ୍ରିକାପରି ଲାଗିଥାଏ ଓ ଏହା ଅଧଗର୍ଭୀ ଅଟେ । ଅର୍ଥାତ୍ ଗର୍ଭକେଶର ଉପରେ ଥାଏ । ଫଳରେ ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ । ଦଳମଣ୍ଡଳ ଲାଗି ଲାଗି ଥାଏ । ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଦଳ ଏକତ୍ର ଲାଗିଯାଇ ଏକ ନଳିକା ଆକାରର ହୋଇଥାନ୍ତି । ପୁଂକେଶର ୧-୪ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଥାଆନ୍ତି । ଗର୍ଭକେଶରରେ ତିନିଗୋଟି ଫଳିକା ଥାଏ । ଏହା ମୁଣ୍ଡଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ । ଏଥି ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଫଳିକା ଫଳନଶୀଳ ଅଟେ । ଏଥି ମଧ୍ୟରେ ଗୋଟିଏ ଡିମ୍ବକ ଥାଏ । ଫଳରେ ଗୋଟିଏ ମଞ୍ଜି ଥାଏ । ଫଳ ଉପରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ଲୋମ ଥାଏ ।

ବିସ୍ତୃତି- ଏହି ଜଟାମାଂସୀ ଗଛ ହିମାଳୟର ଆଲ୍‌ପାଇନ୍ ଅଞ୍ଚଳରେ ୩,୦୦୦-୪,୫୦୦ ଉଚ୍ଚରେ ହୁଏ । ଭୁଟାନ୍‌ରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରଚୁର ହୁଏ ।

ଔଷଧିଗୁଣ- ଏହାର ଧାବକ କନ୍ଦ ଓ ଚେର ନାନା ଔଷଧିରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଜଟାମାଂସୀର ଉତ୍ତେଜକ ଗୁଣ ଅଛି । ତେଣୁ ଏହା ମୂର୍ଚ୍ଛାରୋଗ, ହୃତ୍‌ପିଣ୍ଡ ଧଡ଼୍‌ପଡ଼ କରିବା ଆଦି ରୋଗରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଝାଡ଼ା କରାଇବା, ପରିସ୍ରା କରାଇବା, ନିୟମିତ ଋତୁସ୍ରାବ ଓ ହଜମ କ୍ରିୟାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।

ଏଥିରୁ ‘‘ଭାଲେରିଆନ୍’’ ନାମକ ଏକ ଔଷଧ ମିଳେ ।

ବର୍ଷକୁ ପ୍ରାୟ କୋଡ଼ିଏ କ୍ୱିଣ୍ଟାଲ୍ ‘‘ଜଟାମାଂସୀ’’ର ଆବଶ୍ୟକତା ଭାରତରେ ଅଛି । ତେଣୁ ବିଦେଶରୁ ବେଶୀ ଆମଦାନୀ ନ କରି ହିମାଳୟର ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଏହାର ଚାଷ କରିବା

ଆବଶ୍ୟକ ।

କେନ୍ଦୁ

(Diospyrus melanoxylon L.)

ବଂଶ – Sapotaceae (ବଉଳ ବା ସପେଟାଜାତୀୟ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Diospyrus melanoxylon L.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ –

ଓଡ଼ିଆ – କେନ୍ଦୁ

ବଙ୍ଗଳା – ଗାବ୍‌

ସଂସ୍କୃତ – ତିନ୍ଦୁ, ତିନ୍ଦୁଳ, ତିନ୍ଦୁକ, ତିନ୍ଦୁକୀ, କାଳାସାର, ସୂର୍ଯ୍ୟାକ ଆଦି

ତେଲୁଗୁ – ତମିକ୍

କେନ୍ଦୁଗଛ ସାଧାରଣତଃ ବଣଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ହୁଏ । ଓଡ଼ିଶା, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଆଦିରେ ଏହା ବିଶେଷ ପରିମାଣରେ ଦେଖାଯାଏ । କେନ୍ଦୁପତ୍ରରୁ ବିଡ଼ି ତିଆରି ହୁଏ । ତେଣୁ ସରକାର ଏଥିରୁ ବହୁତ ଲାଭ କରନ୍ତି । ଛୋଟ ବଡ଼ ଭେଦରେ ଦୁଇପ୍ରକାରର କେନ୍ଦୁ ଦେଖାଯାଏ । ଆଉ ଏକ ପ୍ରକାରର କେନ୍ଦୁ ଦେଖାଯାଏ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଆକାରରେ ଛୋଟ ଓ ଗଛ ମଧ୍ୟ ବେଶୀ ବଡ଼ ନୁହେଁ । ଏହାକୁ ମାଙ୍କଡ଼ା କେନ୍ଦୁ କହନ୍ତି । ଏହା ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ହୁଏ । କେନ୍ଦୁକାଠ ଖୁବ୍ ଟାଣ । ଏହି କାଠ ରଙ୍ଗ ଚିକ୍କଣ କଳା । ତେଣୁ ଇଂରାଜୀରେ ଏହାକୁ Ebony କହନ୍ତି । କେନ୍ଦୁଗଛର ପତ୍ରସବୁ ଗାଢ଼ ସବୁଜବର୍ଣ୍ଣ ଅଟେ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଚିକ୍କଣ ଦେଖାଯାଏ। ପତ୍ର ଏକାନ୍ତର, ସରଳ ଓ ଆକାର ଆୟତାକାର ଅଟେ । ପତ୍ରଫଳକ ଅଗ୍ରଭାଗକୁ ଓ ମୂଳ ଆଡ଼କୁ ଗୋଜିଆ ହୋଇଥାଏ । ପତ୍ରର ବୃନ୍ତ ଥାଏ ଓ ଏହାର ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଅସୀମ ସ୍ତବକରେ ଥାଆନ୍ତି । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ । ବୃତି ଓ ଦଳ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଲେଖାଏଁ ଥାଆନ୍ତି । ପୁଂକେଶର ପାଞ୍ଚଟିରୁ ବେଶୀ ଥା’ନ୍ତି । ଅନେକ ସମୟରେ ପାଞ୍ଚର ଦୁଇଗୁଣ ହୁଅନ୍ତା । ଗର୍ଭକେଶର ଦୁଇଟି ଥାଏ । ମଞ୍ଜି ଦୁଇଟି ଥାଏ । ଅନେକ ସମୟରେ ବେଶୀ ଥାଏ । ଫୁଲ ସୁଗନ୍ଧୀ ଥାଏ ଏବଂ ଏହା ଶୁକ୍ଳବର୍ଣ୍ଣର ଅଟେ । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ସରଳ ଓ ଗୋଲ । ଏଥିରୁ ଏକ ଅଠା ବାହାରେ । ଏହି ଅଠା ଖୁବ୍ ଭଲ ଓ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗେ । କେନ୍ଦୁଫଳ ସପେଟା ପରି ଓ ସୁସ୍ୱାଦୁ ।

ବିସ୍ତୃତି- ଏହି ଗଛ ସାଧାରଣତଃ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ହୁଏ । ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ, ଓଡ଼ିଶା ଆଦି ଜଙ୍ଗଲରେ ଏହା ପ୍ରଚୁର ହୁଏ । କେନ୍ଦୁପତ୍ର ଯୋଗୁଁ ସରକାର ବହୁ ରାଜସ୍ଵ ପାଆନ୍ତି । ଏ କଥା ଆଗରୁ କୁହାଯାଇଛି ।

ଔଷଧିଗୁଣ- ଗଛର ଛେଲି, ଫଳର କ୍ଷୀର, କଞ୍ଚାଫଳ ଓ ପାଚିଲା ଫଳ ଔଷଧରେ ଲାଗେ । ଗଛର ଛେଲି କଷାୟ ରସଯୁକ୍ତ ଅଟେ । ଏହା କ୍ଷତ-ନିବାରକ । ମୁଖକ୍ଷତ ହୋଇଥିଲେ ଏହି ଛେଲିକୁ ପାଣିରେ ସିଝାଇ ସେହି ପାଣି କୁଳି କଲେ କ୍ଷତ ନିବାରିତ ହୁଏ । ଗଛର କଞ୍ଚା ଫଳ ମଧ୍ୟ କଷାୟ ରସଯୁକ୍ତ ଓ ମଳରୋଧକ ଅଟେ । ବାରମ୍ବାର ତରଳଝାଡ଼ା ହେଉଥିଲେ ଏହି ଫଳ କଞ୍ଚା ବାଟି ବା ସିଝାଇ ଦିଆଯାଏ । ପାଚିଲା ଫଳ କଷାୟମିଶ୍ରିତ ମଧୁର ରସଯୁକ୍ତ ଅଟେ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଶ୍ଳେଷ୍ମାବର୍ଦ୍ଧକ ଓ କଣ୍ଠରୋଧକ ଅଟେ ।

କଣ୍ଟାକୁସୁମ ବା ଅଗରା

ବଂଶ – Papavaraceae (ଅଫିମବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Argamore Mexicana L.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – କଣ୍ଟାକୁସୁମ

ହିନ୍ଦୀ – ଭେରିବନ୍ଦ, କଟେରୀ

ବଙ୍ଗଳା – ଶିଆଲକାଣ୍ଟା

ତେଲୁଗୁ – କାଣ୍ଟାଲୁଆ ଜେଟ୍ଟୁ

ସଂସ୍କୃତ - ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣକ୍ଷୀରୀ, କଟୁପର୍ଣ୍ଣୀ, ହୈମବତୀ, ପୀତଦୁଗ୍ଧା, ହେମକ୍ଷୀରା, ହେମାହ୍ୱା ଆଦି

ଗଛ ସାଧାରଣତଃ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଅଗଛା ଭାବେ ହୁଏ । ଏ ଗଛରୁ ଏକ ହଳଦିଆ କ୍ଷୀର ବାହାରେ ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ଏକବାର୍ଷିକ କ୍ଷୁପଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ ଅଟେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକରେ କଣ୍ଟା ଥାଏ । ପତ୍ରର ଧାର ସାଧାରଣତଃ କଣ୍ଟକିତ ହୁଏ । ଗଛ ବେଶୀ ବଡ଼ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହା ଶାଖାୟିତ । ଫୁଲ ଏକକ ଭାବେ ପତ୍ରକକ୍ଷରେ ହୁଏ । ଜାଲ ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଦେଖାଯାଏ । ଫୁଲ ବଡ଼ ବଡ଼ ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର ଅଟେ । ଏହାର ପତ୍ର ଆଦିରୁ ଏକ କଟୁ ଗନ୍ଧ ବାହାରେ । ଗଛରୁ ଏକ ହଳଦିଆ ରସ ବାହାରୁଥିବାରୁ ଏହାକୁ ସ୍ଵର୍ଣ୍ଣକ୍ଷୀରୀ ଗଛ ବୋଲି କହନ୍ତି । ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଶୁଷ୍କ ଓ ସେଥିରେ ବହୁତ ମଞ୍ଜି ରହେ । ଫୁଲରେ ପାଞ୍ଚଗୋଟି ବୃତି, ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଦଳ ବା ପାଖୁଡ଼ା ଓ ଅନେକ ପୁଂକେଶର ଥାଏ । ଗର୍ଭକେଶର ପଞ୍ଚଫଳିକ ଅଟେ ।

ଔଷଧି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ- ଏହା ତିକ୍ତରସ, ବିରେଚକ, ବମନକାରକ ଏବଂ କଫ, କୃମି, କୁଷ୍ଠ, କଣ୍ଡୁ, ବିଷଦୋଷ ଆଦିର ନିବାରକ ଅଟେ ।

ଏହି ଗଛର ରସକୁ ଗରମ କରି ସୋରିଷ ତେଲ ସଙ୍ଗେ ମିଶାଇ ଲଗାଇଲେ କାଛୁ, କୁଣ୍ଡିଆ ଆଦି ଭଲ ହୁଏ । ପତ୍ରକୁ ବାଟି ଫାମ୍ପିଥିବା ପେଟ ଉପରେ ଲେପଦେଲେ ପେଟଫମ୍ପା ଦୂର ହୁଏ । ଏହି ଗଛର ପତ୍ର ଡାଳ ସହିତ ସିଝାଇ ସେଥିରେ ଅଳ୍ପ ମହୁ ମିଶାଇ କିଛିଦିନ ପାନ କଲେ ଝାଡ଼ା ପରିଷ୍କାର ହୋଇ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, କଫ, କୃମି, କୁଷ୍ଠରୋଗ ଆଦି ଦୂର ହୁଏ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ମଳରୋଧ ହୋଇଥିଲେ ଏହି ଗଛର ମୂଳକୁ ଛେଚି ଚିପୁଡ଼ି ସେହି ରସରେ ଅଳ୍ପ ମହୁ ମିଶାଇ ସେବନ କଲେ ଝାଡ଼ା ପରିଷ୍କାର ହୁଏ । ଏହାଦ୍ଵାରା ଦେହର ଅନ୍ୟ ଉପସର୍ଗମାନ ମଧ୍ୟ ନିବାରିତ ହୁଏ ।

କଣ୍ଟାକୁସୁମକୁ ଅନେକେ ଅଗରା ବୋଲି କହନ୍ତି । ଏହା ସୋରିଷ ବିଲରେ ସାଧାରଣତଃ ହୁଏ । ଏହାର ମଞ୍ଜିକୁ ସୋରିଷ ମଞ୍ଜି ସଙ୍ଗେ ମିଶାଇ ଅସାଧୁ ବ୍ୟବସାୟୀମାନେ ସୋରିଷ ତେଲକୁ ଅପମିଶ୍ରଣ କରନ୍ତି । ଏହା କିନ୍ତୁ ବିଷାକ୍ତ ଓ ଦେହପକ୍ଷେ ଅହିତକର ଅଟେ ।

ବେଗୁନିଆଁ

(Vitex)

ବଂଶ – Verbenaceae ( ବେଗୁନିଆଁ ବଂଶ)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Vitex negundo Linn.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – ବେଗୁନିଆଁ

ହିନ୍ଦୀ – ନିର୍ଗୁଣ୍ଡି, ସେଉଁଡ଼ିଖଣ୍ଡୀ, ସନ୍ତାଲୁଇନ୍‌ ଛୁଇଁ

ବଙ୍ଗଳା – ନିସିନ୍ଦା

ସଂସ୍କୃତ – ନିର୍ଗୁଣ୍ଡି, ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ, କାଶନାଶିନୀ, ସିନ୍ଦୁବାରିକ, ବିସୁନ୍ଧକ, ସନ୍ଦୁର୍କ ଆଦି

ବେଗୁନିଆଁ ଗଛ ଅତି ଜଣାଶୁଣା । ଗାଁଗହଳରେ ବାଡ଼ମାନଙ୍କରେ ବେଗୁନିଆଁ ଗଛ ହୋଇଥାଏ । ଏହାର ଫୁଲ ପ୍ରାୟ ନୀଳରଙ୍ଗର ହୁଏ । କ୍ଵଚିତ୍‌ ଫୁଲ ଧଳାରଙ୍ଗର ହୁଏ । ଗଛର ଏକ ପ୍ରକାର ଗନ୍ଧ ଅଛି । ଏହା କୀଟମାନଙ୍କୁ ଦୂରେଇ ରଖେ । ଆଜିକାଲି ନୂତନ ବସତି ସ୍ଥାପନପାଇଁ ଏହି ଗଛ କ୍ରମେ ଲୋପ ପାଇଯାଉଛି ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ଏହା ଅଗଛା ଭାବେ ବଢ଼େ । ଗଛଟି ବହୁବାର୍ଷିକ ଓ ଗୁଳ୍ମଜାତୀୟ ଅଟେ । ଏହା ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ମିଟର ଉଚ୍ଚ ହୁଏ । କୀଟନାଶକ ଔଷଧର ଆବିଷ୍କାରର ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ଏହାକୁ କୀଟନାଶକ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା । ଆଜିକାଲି ମଧ୍ୟ ଗାଁଗହଳରେ ଖାଦ୍ୟଶସ୍ୟ ସାଇତି ରଖିବା ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ।

ଗଛଟି ଶାଖାୟିତ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ମୁଖୀ ଓ ପର୍ଣ୍ଣିକା (Stipula) ନ ଥାଏ । ପତ୍ର ସାଧାରଣତଃ ସରଳ ଓ ଅନେକ ସମୟରେ ଯୌଗିକ ଅଟେ । ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଏକଶିରାଳ ଓ ଜାଲିକା ଅଟେ । ଏକଶିରାଳ ହେଉଛି ଏକ ବଡ଼ ମଧ୍ୟ ଶିରା । ଜାଲପରି ଶାଖା ଶିରାସବୁ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଜାଲିକା ଶିରାବିନ୍ୟାସ କହନ୍ତି । ପୁଷ୍ପବିନ୍ୟାସ ଶାଖାୟିତ ଅସୀମ ଅଟେ । ଫୁଲରେ ଉପପତ୍ର ଓ ଉପପତ୍ରକ ଥାଏ । ଫୁଲ ଉଭୟଲିଙ୍ଗୀ ଅଟେ । ବୃତି ପାଞ୍ଚଗୋଟି ଥାଏ । ଦଳଗୁଡ଼ିକ ଲାଗି ଲାଗି ଥାଆନ୍ତି । ତେଣୁ ଏହାକୁ ସଂଯୋଜିତ ଦଳକ (Gampatalous) କହନ୍ତି । ନଳିକା ଆକାରର ଅଟେ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱିପାଳିକ ଅଟେ । ପୁଂକେଶର ଚାରିଗୋଟି ଥାଏ । ଗର୍ଭକେଶର ଦ୍ୱି-ଫଳିକ ବିଶିଷ୍ଟ ଅଟେ । ଫଳ ସରଳ ଓ ଏଥିରେ ଗୋଟିଏ ମଞ୍ଜି ହୁଏ ।

ଔଷଧିଗୁଣ - ବେଗୁନିଆଁ କଟୁତିକ୍ତ, କଷାୟ ରସ, ଉଷ୍ଣବୀର୍ଯ୍ୟ, କେଶ ଓ ଚକ୍ଷୁର ହିତକାରକ ଅଟେ-। ଏହା ମଧ୍ୟ ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ବର୍ଦ୍ଧକ, ମେଧାଶକ୍ତି ଜନକ, କୃମି, ପ୍ଳୀହା, ପେଟଫାମ୍ପିବା, ଶୂଳ, ଆମଦୋଷ, କୁଷ୍ଠ, ବ୍ରଣ, ବିଷଦୋଷ, ଅରୁଚି, ନାନାପ୍ରକାର ଜ୍ଵର, ନାସାରୋଗ, କାଶ, ଶ୍ଵାସ, ଶୋଥ, କଣ୍ଡୁ, ଗଣ୍ଠିବାତ, ଆମବାତ, ପକ୍ଷାଘାତ, ଯକ୍ଷ୍ମାରୋଗ ପ୍ରଭୃତିର ବିନାଶକ ଅଟେ ।

ଆଣ୍ଠୁଗଣ୍ଠି ବାତ ଆଦି ରୋଗରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହେଉଥିଲେ କିଛି ବେଗୁନିଆଁପତ୍ର ଛେଚି ଉଷୁମ କରି ସେହି ସ୍ଥାନରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ବାତ ବେଦନା ଓ ଫୁଲା ଭଲ ହୁଏ ।

ବେଗୁନିଆଁ ପତ୍ରକୁ ଗରମ କରି ଅଳ୍ପ ଉଷୁମ ଥାଉଁ ଥାଉଁ ସେକ ଦେଲେ ଗାଲମୂଳ ପୀଡ଼ା, ଦାନ୍ତମୂଳ ପୀଡ଼ା ଓ କର୍ଣ୍ଣମୂଳର ଯାବତୀୟ ପୀଡ଼ା ଭଲ ହୁଏ । ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ବେଗୁନିଆଁ ପତ୍ରର ରସ ସହିତ ଅଳ୍ପ ମହୁ ମିଶାଇ କିଛିଦିନ ଦୁଇବେଳା ଖାଇଲେ କଣ୍ଠସ୍ଵର ମଧୁର ହୁଏ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର କଣ୍ଠରୋଗ ଭଲ ହୁଏ । ବେଗୁନିଆଁପତ୍ର କୀଟନାଶକ ଅଟେ ।

ପିଆଶାଳ (ବୀଜାଶାଳ)

(Indian Kinotree)

ବଂଶ – Papilionaceae (Leguminosae)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Petreocarpus marsupium Roxb.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ହିନ୍ଦୀ – ପିଆଶାଳ, ବୀଜାଶାଳ

ଓଡ଼ିଆ – ପିଆଶାଳ

ବଙ୍ଗଳା – ବୀଜାଶାଳ

ସଂସ୍କୃତ – ମହାଗୁଟଜ

ମାଲୟାଲମ୍‌ - କିନୋ

ବ୍ୟବସାୟିକ ନାମ ଏହି ଗଛରୁ ବାହାରୁଥିବା ଅଠା ‘‘କିନୋ’’ର ନାମ ଅନୁସାରେ

ହୋଇଛି ।

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- ଏହା ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଗଛ । ସାଧାରଣତଃ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ହୁଏ । ଗଛଟି ବହୁତ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ । ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ଶାଖାୟିତ ଓ ପ୍ରାୟ ଏକଶହ ବର୍ଷରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଞ୍ଚରହେ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଯୌଗିକ ଓ ୫-୭ ପତ୍ରକ ଥାଏ । ପତ୍ରକଗୁଡ଼ିକ ୮-୧୩ ସେ.ମି. ଲମ୍ବା । ଏହି ପତ୍ରକ ଆୟତାକାର ବା ବୃତ୍ତାଭାସ (elliptical) ହୋଇଥାଏ । ପତ୍ରକର ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଏକ ଶିରାଳ ଜାଲିକା ଜାତୀୟ ଅଟେ । ପତ୍ରକର ଧାର ସରଳ ଓ ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ । ପୁଷ୍ପସ୍ତବକ ଅସୀମ ଓ ସ୍ତବକରେ ବହୁତ ଫୁଲ ଥାଏ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକର ରଙ୍ଗ ହଳଦିଆ । ଏହା ସାଧାରଣତଃ ହରଡ଼ଫୁଲ ପରି ଦିଶେ । ଫୁଲ ୧.୫ ସେ.ମି. ଲମ୍ବ ହୁଏ । ଫୁଲର ବୃତି ପାଞ୍ଚଟି ଲାଗି ଲାଗି ଥାଏ । ଦଳ ପାଞ୍ଚଟିରୁ ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଓ ଆଉ ଚାରିଗୋଟି ତା’ଠାରୁ ସାନ । ଶିମ୍ବଫୁଲ ପରି ବା ହରଡ଼ଗଛ ଫୁଲପରି ଏହା ଅଟେ । ପୁଂକେଶର ଦଶଗୋଟି ଥାଏ । ସେଥିରୁ ନଅଟି ଲାଗି ଲାଗି ଥାଆନ୍ତି ଓ ଗୋଟିଏ ଅଲଗା ହୋଇଥାଏ । ଗର୍ଭକେଶର ଏକଫଳିକ ଅଟେ । ଏହା ମଧ୍ୟରେ ଧାଡ଼ି ହୋଇ ଡିମ୍ବକଗୁଡ଼ିକ ଥାଆନ୍ତି । ଫଳ ବିନ୍ ବା ମଟରଫଳ ପରି ଅଟେ । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ

ଗୋଲ ଗୋଲ ।

ବିସ୍ତୃତି- ଏହା ମିଶ୍ର ପର୍ଣ୍ଣମୋଚୀ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମମଣ୍ଡଳୀୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦେଖାଯାଏ । ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ଏହା ଗୁଜୁରାଟ, ମଧ୍ୟପ୍ରଦେଶ ଓ ହିମାଳୟର ପାଦଦେଶରେ ଦେଖାଯାଏ । ଓଡ଼ିଶାରେ ମଧ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ଅଳ୍ପ ଦେଖାଯାଏ । ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏହି ଗଛ ଖୁବ୍‌ ସୁନ୍ଦର ଦିଶେ ।

ଔଷଧିଗୁଣ- ପତ୍ର, ଫୁଲ ଓ ଅଠାର ଔଷଧଗୁଣ ଅଛି । ଅଠା ‘‘କିନୋ’’ ଗଛର ଗଣ୍ଡିକୁ ଖଣ୍ଡିଆ କଲେ ବାହାରେ । ଏହା କଷାୟ (astringent) ହୋଇଥିବାରୁ ତରଳ ଝାଡ଼ାରେ ଖୁବ୍ ଉପକାରୀ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଦାନ୍ତବିନ୍ଧାରେ ଭଲ କାମ ଦିଏ । ଏହି ଅଠା ନାନା ଜ୍ଵରରେ ଓ ମୂତ୍ରଯନ୍ତ୍ରର କାମ ଠିକ୍ କରିବାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ପତ୍ରକୁ ବାଟି ବଥ, ଘା’ ଓ ଅନ୍ୟ ଚର୍ମରୋଗରେ ବୋଳି ଦିଆଯାଏ ।

ଆହୁରି ମଧ୍ୟ ଏହା ମଧୁମେହ ରୋଗରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହି କାଠକୁ ପାଣିରେ ରାତିରେ ବତୁରାଇ ସକାଳେ ସେହି ପାଣିକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରି ପିଇଲେ ମଧୁମେହ ରୋଗର ଉପଶମ ହୁଏ । ବହୁ ରୋଗୀ ଏହି କାଠବତୁରା ପାଣି ଖାଇ ଭଲ ହୋଇଛନ୍ତି ।

ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର- ଏହାର କାଠ ଖୁବ୍ ମୂଲ୍ୟବାନ । ଘରର ଆସବାବପତ୍ର ଏହାଦ୍ଵାରା ତିଆରି ହୁଏ । ଏହି ଆସବାବପତ୍ର ସବୁ ବହୁଦିନ ଯାଏ ଓ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ । ଶାଗୁଆନ କାଠ ତଳକୁ ପିଆଶାଳର ସ୍ଥାନ ରହିଛି । ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ଏବେ ଏହା ଲଗାଯାଉଛି ।

ଅନ୍ୟ ଜାତି- ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଏହି ପ୍ରଜାତିର ଅନ୍ୟ ଏକ ଜାତି । ତାହାର ନାମ Picrocapus santalinus L.f. । ଏହାକୁ ସଂସ୍କୃତରେ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ କହନ୍ତି । ଓଡ଼ିଆରେ ମଧ୍ୟ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଓ ହିନ୍ଦୀରେ ଲାଲଚନ୍ଦନ କହନ୍ତି । ଏହାର ବହୁତ ଔଷଧିଗୁଣ ଅଛି । ମଞ୍ଜକାଠରୁ ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ମିଳେ । ଫୁଲା କମାଇବାପାଇଁ ଓ ମୁଣ୍ଡବ୍ୟଥା କମାଇବାପାଇଁ ଏହା ଅବ୍ୟର୍ଥ । ମୁଖମଣ୍ଡଳକୁ ସୁନ୍ଦର କରିବାପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ । ଏହା ସାଧାରଣତଃ ଦକ୍ଷିଣଭାରତରେ ମିଳେ । ଏହା ମଧ୍ୟ ଭଲ କାଠ ହିସାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ ।

କରଞ୍ଜ

(Pongamia)

ବଂଶ – Papilionaceae (Leguminosae)

ବୈଷୟିକ ନାମ – Pongamia glabra Vent.

ଭାରତୀୟ ନାମ –

ଓଡ଼ିଆ – କରଞ୍ଜ

ହିନ୍ଦୀ – କରଜୁବା, କଣ୍ଟକରେଜୀ

ବଙ୍ଗଳା – କରମ୍‌ଚା

ସଂସ୍କୃତ – କରଞ୍ଜ, କରଜ, ନକ୍ତମାଳ, ଚିରକଜ୍ୱଳ ଆଦି

ତେଲୁଗୁ – କାନୁଗଜେଟୁ

ଗଛର ବର୍ଣ୍ଣନା- କରଞ୍ଜଗଛ ସାଧାରଣତଃ ଜଙ୍ଗଲମାନଙ୍କରେ ହୁଏ । ଲୋକବସତି ନିକଟରେ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ । ଏହା ବହୁବାର୍ଷିକ ବଡ଼ ଗଛ । ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୩-୫ ମିଟର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହୁଏ । ଏହା ଶାଖାୟିତ । ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ଓ ଖରାଦିନେ ଫୁଲ ଫୁଟେ । କରଞ୍ଜ ମଞ୍ଜିରୁ ତେଲ ବାହାରେ । ସାଧାରଣତଃ ଏହି ତେଲକୁ ଦୀପରେ ଜଳାଯାଏ । ତେଲ ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ ଲାଗେ । ଗଛର ଡାଳ ଓ ପତ୍ରରେ ସାମାନ୍ୟ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥାଏ । ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଗାଢ଼ ସବୁଜବର୍ଣ୍ଣର ଅଟନ୍ତି ଓ ଯୌଗିକ । ଉପପତ୍ରର ଆକାର ଅଣ୍ଡାକାର । ପର୍ଣ୍ଣିକା ନ ଥାଏ । ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଏକଶିରାଳ ଜାଲ ଶିରାବିନ୍ୟାସ ଅଟେ । ପତ୍ରଧାର ସରଳ ଓ ଅଗ୍ରଭାଗ ସୂକ୍ଷ୍ମ । ସ୍ତବକ ଅସୀମ । ଫୁଲଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ ଛୋଟ । ଶିମ୍ବିବଂଶର ଫୁଲ ପରି ଅଟେ । ଏହାର ବୃତିପତ୍ର ପାଞ୍ଚଗୋଟି । ଦଳ ପାଞ୍ଚଗୋଟି । ପୁଂକେଶର ଦଶଟି ଥାଏ । ଏଥୁରୁ ନଅଟି ଯୁକ୍ତ ଓ ଗୋଟିଏ ଅଲଗା ଥାଏ । ଗୋଟିଏ ଦଳ ବା ପାଖୁଡ଼ା ବଡ଼ ଥାଏ । ଅନ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଛୋଟ । ଗର୍ଭକେଶର ଏକଫଳିକ ଅଟେ । ଏଥିରେ ଡିମ୍ବକଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବଭାବରେ ସଜାଇ ହୋଇ ଥାଆନ୍ତି । ଫଳଟି ଶୁଷ୍କ ଓ ଛୁଇଁଜାତୀୟ ଫଳ ପରି ଅଟେ । ମଞ୍ଜିଗୁଡ଼ିକ ଲମ୍ବଭାବରେ ସଜାଇ ହୋଇ ଥାଆନ୍ତି । କରଞ୍ଜ କଟୁ କଷାୟ, ନେତ୍ର ହିତକର, ମଳଭେଦକ, ଦନ୍ତ ଦୃଢ଼କାରକ ଅଟେ । ଏହା କଫ, ପିତ୍ତ, ବାତ, ପ୍ରମେହ, ଶୂଳ, ଗୁଳ୍ମ, ପ୍ଳୀହାବୃଦ୍ଧି, କଣ୍ଡୁ, ଯାଦୁ, କୃମି ଓ କୁଷ୍ଠନାଶକ ଅଟେ । କରଞ୍ଜ ଯାବତୀୟ ଚର୍ମରୋଗ ନାଶକ ଅଟେ ।

କରଞ୍ଜ ପତ୍ର, ଡାଳ, ଚେର ଓ ଫଳ ସାମାନ୍ୟ ବିଷାକ୍ତ ଅଟେ । ଏହାର ଡାଳ ଦାନ୍ତକାଠି କରି ସବୁଦିନେ ଦାନ୍ତ ଘଷିଲେ ନାନାପ୍ରକାର ଦନ୍ତରୋଗ ଭଲ ହୁଏ । କରଞ୍ଜ ମଞ୍ଜିକୁ ଜଳରେ ବାଟି ଛଉ, କୁଷ୍ଠ ଓ ଯାଦୁ ପ୍ରଭୃତି ସ୍ଥାନରେ ୩/୪ ଥର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲଗାଇଲେ ସବୁପ୍ରକାର ଚର୍ମରୋଗ ଭଲ ହୁଏ-। କରଞ୍ଜ ମଞ୍ଜିକୁ ଗୋଲମରିଚ ସଙ୍ଗେ ବାଟି ସେହି ପାଣିକୁ କିଛିଦିନ ପିଇଲେ ପାଳିଜ୍ଵର ଭଲ ହୁଏ-। କରଞ୍ଜପତ୍ର ରସକୁ ସୋରିଷତେଲ ସଙ୍ଗରେ ରାନ୍ଧି କାଛୁ, ଛଉ, ଯାଦୁ, ମଚଳା ଆଦି ଚର୍ମରୋଗରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଭଲ ହୁଏ ।

ଅନ୍ୟ ବ୍ୟବହାର - କରଞ୍ଜ ତେଲକୁ ସାବୁନ ତିଆରିରେ ଓ ଜାଳେଣିଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଚମଡ଼ା କାରଖାନାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ । ଏହାର କୀଟନାଶକ ଓ ବୀଜାଣୁନାଶକ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅଛି ।